Yeni Sıtma Ilacı - Sivrisinekler
I i|i a/ajormacikn n/.ım a_w_ndn özcllikle Afrika. Asya, (iıiııev vc Orta Amerika'da 300-500 milyoıı insanı ctki-leycn vc 1 mılyon cıv.ırında insaııın ölö-münc yol açan sivnshıckJctlc casınan bir hastalık olan sıtmaya karşı crkıli bir aşı gelişârcmcdilct Sıtmaya jrol açao para? /.it. srvrisincğin salgıladığı tüküriiktcn insanın kan dolaşımına gcçtiğindc, bağı-sıklık sıstcmi içın bulunmaz bir hcdci' lıaiinc gclcrck, viiciıdıın icinde dcfalarca biçim değıştiıir.
Şııudilcrdc. molekiilcı biyologlai da-ha larklı bir yaklaşjnı İZİİyor-lar: Sivrisincklcri ajılamak.
Vcıu pıoje, sivristneklere, pa-
raziti hcnilz midclerindeyken öldürccck aııtikorlardan olu-şacak bir gen vermcyi amaçll-yor. Kalifnrmya l'nıvcrsite-sı'nde molekiilcrbıyolnH olan Janc Burns. konuyla ilgili ola-rak. "Sivrisıncğc sıtma para-/itine katşı bağljlkbk ka/an-dıracagı/. ->i\ risinek birini ısırdığında, hasralığa yol aça-cak para/iı insan viictıduna geçemeyecck'" diyor.
Bıırns, bir \inisii baska lıır şckle SO-karak sivrisinck hiicrclcrinc ba£la\acak vc içteki gcnler icin genetik yüklemc sağlayacaktı. Bııms vc calısma arkadaşla-n, 1980'lerde insanlara gen yerleştirme vektörii olarak da adlaıulııılaıı lıiı vıriıslc çalışmaya başjadılar. Vcktör, farclerde lö-scmiyc yol açan bir viriis. çoğaimasını sağlayan şifrc di/.ilimindcn sıyrıldığında /ararsı/ halc gctiriliyor. "lci boş" viriis ctkili bir salım sistemi; cünkü virüs me-mclilcrdc lıiıırc icinc girmc vc bağlannu yetencgini yitiriyor. Bıırns vc calışjna ar-kadaşlarının vapmaya çalışcığı şey, nor-maldc prorcinlcri mcmcli hücrclerindc aravıp bıılarak, yaglara ya da böcek lıiic-rclcriıun viixcy ııulckı vaglı yapılara ek-lcyccck vektöril adapte ctmck. Bıırns, caniı srvrisincklerc bir toksinc tepkı vc-rcn test gcnini cnjektc ctmck iein biyo-log Frank (aıllins ilc biıaraya geldi. Şim-dilerdc. vctişkinlcrin spcrm vc yıımurta
hiicrelcıiııdc olgıınlasacak lııı geai sivri-sinck embriyolarındaki hücıclcrc ycrlcş-tirmck için çalışayorlar; lıiiylccc bn ö/.el-lik sivrisincklcrin gcnctik mirasının dc-giırmcz bir paıçası olarak sonraki kujak-
l.ıra aktarılacak.
Tcknigin islcvsclligini test. cdilcn genlc kanıtlavan Btırns vc (ioliins. şimdi dc viriisii Afrika'da görülen bir sıtma tii-tünc karşı olası bir aşı olarak tasarlanan genle silahlandırmaya hazırlanıyorlar. Molekülcı blyolog Angray Kong tarabu-dan geliştirilen gen, Anophclcs Gambiae
sivrısıncğının ınıdcsındc saklı olarak ta-
şınan Plasmodium fatdprum olarak bili-ncn sıtma parazitine karşı antikor iircti-yor.
Araştıtmacılat. sivtisıncklere, hastalı-ga karşı ctkıli biı gen yedejrirebilirierse ortada bir cngcl dalıa kalıvor: Sayıları milyarları bıılan sivrisineklcrin genlerini bu gcnctik olarak hazırlanmış. di/ilcrlc dcğiştirmck. Nüfııs ccorisycni Michacl Turclli, bu tür aktamıaların simdiyc dck gcnctik miihendislik alanında gercckles-tirilemcdiğini. bunlatm ancak dogada göraldüğiinii bclirtiyor.
Turelli. bır mcyvc sıneğınin kcndisi-ne verılcn baktcriyle üreme avantajı el-dc ettîği bir olayı aktarıyor. Sinek başka ycrc gidip oradaki meyvo sıncklcriylc biricjtigindc, sadece bu baktcriyi caşıyan yavrular doguıgan olabilir, Yöredeki cr-kck ve dişi sivrisiııeklerin ya\ rularından bakteriyi taşıyanlar ürcme yctencğine
sahipken. tasımayanlaf iircycmez ve yok
olur. Sonucca, yaklaşık 20 kuşak sonra, baktcri tasıyan sinckler o andaki popıı-lasyonıın %80'ini olusturıır.
Aynı bicinulc. Collins, sivrisinekle-rin biyolojik yapısındaki özclligin, bir grııba yasama avantajı saâlayabüeceğini bclittivoı. Ancak şiı .ına kadar kiınscnin bu tür araştırma icin iyi bır tıcdeni olnıa-mış. G'eıı salını tekniğini gclıştirmenin ve şu andaki sivrisinck pnpülasyonunu gcnetik olarak dcğısiirılını^lerdcn oluş-tıııma tasarımının yanı sıra. bilim adam-ları, kontrol altında tııtıılabilecek çevre-dc. öıncğın bırad.ıda. sımıa\a k.ırşı ctki-
li sivrisineğm ckosistemin diğeı kısımla-
rını nasıl Ctkilcycccgini gormek için de-neylcr yapmayı planhvnı.
Collins, genetik olarak degiştifilmıi} bu tür sivrisineklerin tiim kııayu salııı-nıasınııı mı vıl u.ılıa alacağıııı diişüniıvoı. \\uı /..ınuııda. bilıın .ı.laıııl.ifi digei lıas-talıklaıl.ı nıiiıadclc ıçın dc lıcn/.cr araştırmalafi' sürdürü-vot. Alabama I 'nivcrsitc-si'ndeki biyologlar, Burns'un \iral vcktiirüımıı. nclıir körlii-ğüne ynl açan MS.İIİ stnckİCTC gcn salmakla etkili olrıp ola-mayacağını test ediyor, \ynca, Kolorado Statc İlnivcrsıtc-si'ıulcki .ıı.ısıırnıacılar âvrİSİ-ncklcri sarıhıınınıasa \ol açan para/.itlcrdcn kortımak için Inışka gcn salını tcknıkleıı gc-liştiriyor. Burns. taşıyıcı sıvrisincklerin, ıl.ıs \c asılaıın çok pahalı, dağıtımlarınm cok zor oldıığıı \c gcrcksi/. ycrc kııllanıl-dıgı gelismcktc olan iilkclerdc. ctkili tıb-bi araçlardan biti olarak kullamlabileceği-ııı bclırtıvor. "Bıı. ııygıılanacagı UçOncü Dünşa'd.ı ııuıııınııuı altyapı gcrcktiıcn karmajık Birinci Düııya tcknolojisidir." \inka çayırlarında ya da Latin Amcrika ormanlarında, genetik teknoloji bir gün dogal ortamın parcası halinc gclcbilir. Burns'c görc. ilcridc sivrisincklcr, kı/a-mık. çocuk fclci. mcncnjit vc tct.ııın/ gi-bi hastahklata karşı aşı taşınmasında kul-lanılabilccek. Bu senar\oda. si\risinek birilcrini ısııdığında. tükütüğiindc bıılu-nan, bu hastalıklara sebcp olan ajanlara bcnzeyen ve bağışıklık da sağlayacak nlan molckiilü dc enjektc cdccck. !>"<. Ic-ce, sivrisincgin ısırı^ı. hekimin yaptlğl cıi|cksı\oııl.ı a\ııı ctkivi s.ıülayacak.
