Mineral Olarak bir süs taşı "GRANAT" : Yeryuvarında bulunan ve birbirinden farklı iki binden fazla türe sahip olan minerallerin, ancak küçük bir bölümü üzerinde yaşadığımız katı yer kabuğunu oluşturan kayaçların yapışma girebiliyor. Binlerce yıldan beri insanların büyük ilgisini çeken ve değerli taşlar olarak bilinen bazı mineraller ise kayaçlan oluşturan mineraller arasında çok az oranda bulunabiliyor. Buna rağmen elmas, zümrüt, yakut gibi hemen akla geliveren değerli taşlann sayısı pek de az sayılmaz. Granat ise değerli taşlar arasında yer alan ve pek tanınmayan birçok mineralden sadece biri.
KAYAÇLARI oluşturan mincrallcr. katı ycrkabıı-gtınıın dogal vc homojen parçalandır. Bit kayaca. örncgin bir granit parça-sın.ı dikkatlicc bakılacak olıırsa, bu kaya parcasının çıplak gö/.le ayırdedi-lcbilcn. homojen olarak dağılmış par-çalardan yani ktıvars, fcldspat, mika vcya hornblcnd gibİ mincrallcrdcn mcvd.ına ueldigi görülür.
Ycryuvarında bclli bir kimyasal bi-lı-şiıın vc atomik ic yapı diizcni olan. Iıomojcn vc katı cisimlcr olarak ta-nımlanan mincrallcr. karı haldcn baş-ka sıvı haldc ılc bıılıınabilirler. Dola-yısıyla ycrkabııgııntı olııştııran jc-okimyasal malzcmcnin hcr zaman ka-tı olmadığı söylcnebilir. Bıı jeokimya-
sal malzcmenin sınınandırılması sonıı-cu, litosferin (taş kiirc) 2/3'iinün kiit-le olarak silisyum ve oksijcnden oluş-tugıı gözlenir. Hacim olarak elcmcnt-lerin dagıhmı incelcndiğindc isc yine litosfcrin. oksijen atomlarının yoğun bir jjckildc pakctlenmcsinden olıışru-gıı ve öteki elemcntlerin bıı pakctlen-me dcnilcn, oksijcn küre dizisinın
Granaf mınerallerinin
tümünde gözlenen kristal formu kûpe
benzer şekildedir.
boşlııklarına ycrlcştiği {»örilliir. Ele-mentlerin ycryuvarının dış. bölgcsin-dc. yani litosfcrdeki diziliminin Çok farklı kombinasvonlarda gerçekleş-mesi dc birbiriııdcıı farklı ikibine ya-kın mincral lürünün ortaya çıkınasını sagliyor. Mineral tiirlerinin bıı kadar yüksck sayıda olması isc nıineral bile-şimlcrinin basınc, sıcaklık ve zaman Kİbi etkcnlerc kar^ı farklı dayanıklılık veya elemcntlerin ycrkabuöıı içinde-ki göeü sayesinde gerceklcşcn farklı kimyasal dcngc dıırıımları göstcrme-lcrindcn kaynaklanıyor. Ancak iki bi-nc yakın mincral tiirii arasından sadc-ce bir böliimii kayaçları olııştıırııyor.
(icrck kum, çakıl gibi kırınrılı malzemcnin bir depokınma ortamın-da birikip taşjaşmasıvla OİUşan torrul
:.;:
Rilıııı H I .I.1.1I
Kimyasal olarak saf olan pirop mınerallen, lıerhangi oir renge sahip değildirler. Ancak genelllkle kırmızı ve tonlannda (özellikle kan kırmızısı) gözlenen pirop mi-nerallerinin. sahip olduklan bu kırmızı renk, kimyasal bileşimde (MgjAySiOJJ bir bileşen oluşturmayacak kadar az miktarda bulunan demir ve krom element-lerinden kaynaklanıyor. Genellikle serpantın türü metamorfık kayaçlarda yuvar-lakça büyümüs serbest taneler halinde bulunan pirop türü granat mineralleri ül-kemizde. halk arasında lâl taşı veya kızıl yakut olarak biliniyor.
Genel kimyasal formülü (Fe^JSIOJJ olan alman-din türü granat mineralleri genellikle; kahvemsi kır-mızı, mavimsi kırmızı. eflatunumsu kırmızı veya si-yah renklerdedir. Halk arasında Seylan Taşı olarak da bilinen almandin. ylne: kloritşist, mikaşıst. amfı-bolitler ve gnays türü metamorfik kayaçlar içinde yer alıyor.
kayaelur, gcreksc mugmunın ycıkabu ğu içinde ya da Dzerinde soğuyup ka-
ııl.ısmusıyla olıışan nıagmatık k.ıya-çlarda bıılıman miııcrullcriıt hir hiilii-mü, verkabııgıı icindc dcği)cn tcrnıo-dmamik koşııllarm ctkisıylc ÇÖZİlIc-rck ycrini, yeni ohışan t'arklı mineral-lcre hırakıvor. Bıı dıırumda. vcnı olıı-şan hıı mincrallcr ilc cskilcri uıasındu kimyasal larkhlıklar hulunacagından. elcmcntlerin dc ilk konıımlaruıdan d.ıluı ı'urklı bir konıınıa gelmesi 902 konıısıı oluynr, yani mincraller ayrım-lasmava haşlıvor. Tcrmodinamik ko-şullartn lıcr dcgişiminde tckrarlıınan
hıı dııruın ncdenivlc; kimi clcmenıler hiçbir zamun mincrallcrini degiştir-ıııc/ vcyıı cok a/ dcğiştirirkeıı. kinıi-lcri dc mincrallerini siirckli ycniliyor. Klcınentleıin vcı dcgiştirmcsi olarak adlanılııılan bıı siirey savcsindc. ner-ecklcscn tiim hu mincral dönilşümle-rinın biı İÜİ kimyasal vc fi/ikscl dav-lamş OİduğU gÖZ öniine almırsa. ic et-ken olaıak atomların son clcktron yö-rOngeterindeki elekcron sayjsının söz koinısıı diiniisnmde önemli bir rol oy-nadıgı rahatlıklıı söylenebilir. Ayrıea. clcmcntlcriıı atom ve iyon yarıcapları. ba£ tiirlcri ve perivodik cetveldeki sı-
Geneilikle. cam pınltılı zûmrüt yeşili renginde oian uvarovit (Ca,Cr2[SiOJ,; fûrö granatlar, çogu kez yontulabılecek bûyüklükte olmamalanndan aolayı nadıren mücevher taşı olarak kullanılırlar.
rulurıııın yanmda. atom ağırhgı. kafcs cncrjisi, cckmc kııvvctleri. potaıısiycl cııerji gibi birçok diğcr fi/ikscl ve kimyasal ö/clliklcri de yeryııvarında-ki elcmcnt diiğılımım belirleven ö/.el-
liklcr arasında yer ahr,
Kristal ve Mineral
Doğadu katı. sıvı vc ga/ haldc btı-hınahilen madde. sıvı ıc »a/ halıley-ken, kcndini olııştııran atom. iyıın, molekül gibi eo kuçilk yapı elernanla-
rı serbcst harckctli vc dii/ensi/ du-rumda olııyorlar. Minerallcr gibi fi/ik-SBİ VC kimvasal olarak cogıınlııklu kaıı halde hııhman maddelerde isc sOz ko-nıısıı cn kiieiik clcmanların kııralh bir (lii/cn icindc bıılıındııklaıı »öriiliiyor. Kristal BÖzcflgO, genelliklc aJcı yü-/evli pri/ma ve piramitten oluşun s.ı\-dam kııvurs kristali icin (Neecl Tu$ı veya Dağ Kristali) kııllanılmış olsa da eıimolojik olarak Kski Yıın.tnca'du bıı/. aıılaınına gelen Knstallos sözcii-güne dayaıııyor. En kiicilk yapı clc-manları. ıı/ayda üç dogrııhııda pcriyo-dik sırulunmış kan homojen madde olarak tanımkınubilecck krıstal kuvru-mı, Johaııııes kepler'in (1611) kur tu-nelerinin meydanu getirdiklcri yıldı/sı şckillerin ucıklunmusım suglayan dii-/cnli di/ilme dnııııiHiııu hclirlcıııcsi
sayesinde açıklık kazanmaya haşla-mıştı. Kcplcr'den ancak iki yii/yıl sonra I..A. Secher (1822). dii/enli di-zilmc dıırıımıınıı değcrlcndircrck. ısı duğılımı vc Mkısnuı ilkcleri yöniindcn kristalin subit vc hirbirine dcgcn par-
-,,l „l !„"■
.-.')
çalardan meydana gelmediğini; arala-rında cekme ve itme kuvvetleri hulu-nan parçacıkların belirli aralıklarda sı-ralanması ile olııştıığtınu ileri SÜrmüş, böylece ıı/.ay kafes kavramıııın temcl teurisini de ortaya acmışcı. Daha sonra 1912 vılırıda Max von Laue tarafından rüncgen ışınlarının kriscal kafeste dif-raksiyoııa (kırınım) uğradığı dcncysel olarak kanıtlanmca, kristaller için öne siiriilen ıı/.ay kafcs tcorisi kesinlik ka-zanmıs oldıı. Bııııa gore. ağ yüzeyleri, iki hoyutta sonsıı/. ke/. tckrarlanan ya-pı clemanlarmdan (moleküller. atom-lar, iyonlar vb.) oltışıırken, yapı ele-manlarının iiç boyutta periyodik tek-rarlanmaları dımımunda da uzay ka-fesleri mcydana gelmiş oluyor. Bıırada şckil vc kapsam yönündcn üç dogtııl-tuda aynen tckrarlanan esdegcr nok-talar element Iıiicrelerini oluştuniyOf, Momojen katı maddeler dc yapı clcmarılarının durumıına göre. i/.ocrop vc anizotrop olnıak ii/crc iki farklı
Rengi, sarımsı poriakal rengin-den kahvemsi kırmızıya kadar değişen değisen spessartin tü-rû granatların bileşımindeki manganın yerini çoğu kez FeO, Al ve Fe2 03 almaktadır. Man-gan miktanndaki artış sonucu da, mineralt değerli bir taş hali-ne getiren ilginç bir mor ya da eflatun ton ekleniyor. Genellik-le magmatik kayaçlar arasında yer alan granit porfır ve peg-matitlerin tipik minerali olan spessartine, metamorfik kayaçlarda da rastlanabiliyor.
grııpta gö/.leniyorlar. (Jaz ve sıvılarda olduğu gibi i/.otrop maddclcrde yani camlarda da yapı clemanları düzensiz olarak dağüıyotlar. Bu ncdcnlc dc, hcr doğrııltııda aynı fiziksel ve kcndileıi-ne ö/.gii kimyasal ö/.ellikleri gösteri-yorlar. Ani/.otrop kristallerin isc ıı/.a\ kafes yapılarından dolayı. sertlik, ısı ilcckcnligi. elektrik ileckcnliği gibi ti-/.ikscl vc kimyasal (izellikleri değişjk doğrııltularda farklılık gösteriyorlar.
Dolayısıyla mineraller dc amorf (şckilsiz, camsı) ve kristal olmak ü/.crc iki şekilde katılaşırlar. Amorf katılaşmış hir mineralin bileşiminde-ki clcmentler diizensiz. ancak istatis-tikscl olarak lıoınojcıı hir dağılım gösterir. Şflphcsîz bunların atomları-nın s'cya iyonlarının mikro düzeyde az çok düzenli sıralanma göstcrmele-ri doğaldır. Ancak, yinc dc amorf bir mincralin iç yapısıyla ilgili bir sisce-matik geliştirmek Oİdukça /.ordıır. Bıına kanjın. doğada kristal durumda
katılaşarak büyiiycn mineraller için kristalografık ve jeokimyasal kıırallar icinde sistematik bir tanımlama yapı-labilivor.
Bir Mineral
Yerkahugundaki kayaçları olııştu-ran hirbirindcn farklı yüzlerce mine-ralden sadece biri olan granat minera-li ise yerhilimlerindc önemli bir yere sahip olan mineraloji disiplini içinde bir tck mincral olarak değil. bir mine-ral grubu olarak tanımlanıyor. Kimya-sal lıileşimlcri ve renkleri bakımından birbirinden farklı olan granat grııbıı mincrallerinin tiimii kiipe yakın biı ^ckildc kıistalleşiyoı. Sahip oldııkları bıı kristal nedeniyle de, iiçgen priz-ma, dikdftrtgen prizma ya da altıgen prizma gibi diğeı sckillcıde kıistalle-şen minerallerden farkh olarak. lîzik-sel ve kimyasal (i/.elliklcri'doğrtıltuya baglı olarak değişmiyor; bir anlamda i/.otrop bir nıaddc gibi davranıyorlar.
Bıı gruba ait mincrallcrin genel kimyasal formülü:
A5+B^[Sİ04]3
şeklinde gösterilecek olursa; burada A, kalsiyum, magnczyum, demir. mangan elementlerinden ve B de alüminyum. dcmir. krom clementle-rinden herhangi biri olabiliyor. C!e-nel formiilde yer alan SiO^ düzgiin-dörrş üzliileri (tetracdrlcri) B'* ve A2* iyonları ile bağlanıyorlar. Renklcri genelliklc farklı tonlarda kırmızı olan granac grubu mincrallerinin özgiil agırlıkları ise dcğişehilmesine rağ-men genelliklc .">,4 ve daha yukarı değcrlcrc sahip oluyor. Memen hc-men lıeı tiirden mincral parcacıkları-
Granat Onemli Element Renk Demantoit =» Sarı-yeşll andradit (Içindeki kromdan anlaşılıyor.)
Piıop Mg ve Al Siyaha çalan kırmızı, kan kırmızısı Hessonit => Sandan kızılkahve grassulara kadar
Almendın Fe ve Al Kızıl kahve, sîyaha çalan kahve (Içindeki demirden anlaşılıyor)
Spessartin Mg ve Al Kızıl kahve ve koyu kırmızı Malaya-Granat => Kırmızı, luruncu pırop-almondınin bırleşik krıstalı
Kalderit Mg ve Fe Koyu sarı, kırmızımsı san Mandarin-Granat => Partak turuncu Namibya spessartini
Knorringit Mg ve Cr Yeşil. mavı-yeşll Melanlt =» Kahve-siyah şorlomit (iz miktarda tltan)
Majorii MgFe Erguvani kırmızı, kahverengi san Gökkuşağı granitı => Renk geçişleri olan Meksika andraditi
Grassular CaAI Renksiz. sarı, kahve, pemba Rodolit => Pembemsi, kırmızı pirop-aimondin birleşik knstalı
Hlbschıt CaAI Renksiz ve beyaz Topozolıt => Açık san andradit (tooaz gıbi)
Kalolt CaAI Sut beyazı, renksiz Tsovolil => Zûmrüt yeşili grassular (vanadium ve krom ile beraber)
Andradit CaFe Kahverengi. yeşıl-sarı, siyah Umbalit =» Tanzanya ve Srilanka'nın turuncu renkli spessaninl
Şorlomit Ca, Tı. Fe Kahveden koyu sıyaha kadar Vanadium-Grossular => Tanzanya'nın zümrül yeşlli grassulan
Morimotoit Ca. Tı, Fe Siyah
Uvarovlt Goldmenit Ca, Cr
Ca. Vonadlum ZumrUt yeşilı
Koyu yeşıl, kahverengı yeşll
Granat grubu minerallerinin bu derece farklı renklerde olmaları farklı
Kimzeyit Ca, Zirkonium Koyu kahve kimyasal bileşimlerı sayesinde olsa da, bu bileşim içinde. iz miktar-
Henritermierlt Ca. Mg. Al luruncu kahverengi da bulunan elemetlerin de mineralin rengine etkileri şöz konusudur.
lliliııı .,• ■n.-kıuk
Kimyasal bileşıminde. kalsiyumun yerini kısmen mag-nezyum ve manganezin; demirin yerini de alüminyu-mun alabildiği andradit ^Ca3Fe2[SiOJ3) grubu granat-lann iki türû değerli taş olarak kullanılıyor. Bu iki tür-den; ışığı geçirmemesinden dolayı siyah renkte gözlenen melanit çok az oranda titanyum ıçerebiliyor. Içinde yer alan çok az miktardaki krom oksit sayesinde sanmsı yeşil bir renge sahip olan Demantoit ise bütün granat grubu mineraller içinde en pahalılanndan biridir.
nı da (mineral kapanımları) içcrebi-len granat grııhtı mineralleri. rnagma-tik ve sedimanter kayalardan. degi-şen basınç vc sıcaklıgın etkisiyle olu-şan mcramorfik kayalann tipik mine-rali durumtındadır.
Diişük basınç, sıcaklık değerlerin-dc ve daha kısa bir /.aman dilimi icinde gerçckleşcn metamorfizma (dtişiik de-receli metamorfizma) sonucıı. yiiksek sıcakltklara sahip gaz ve sıvtlann oluş-turdııklan hidrotermal ctkilerle. klorit (Mfe (Mg.Al) |(OII)8 /(AI.Sİ)Sİ.,01(() veya biyotit (K.(Mg,Fe),,.(OH),I(AI, Fe)Si,Olol) ya da scrisit (PbCO,) ve-ya cpidot (Ca^AI.Fc'.JOIIASiO,),) gibi minerallcrc döniişebiliyorlar. Mctamorfık kayaçların bilcşimlcri her ne kadar köken kayamn kimyasal bi-leşimine bağlı ise dc. meramorfizma-nın derecesinc bağlı olarak bilcşimin-dcki katyonların bağıl oranlarında da bir değişiklik olabiliyor. Böylecc, ö/.cllikle tortııl kayaçların. basınç vc sıcaklığın etkisiyle dönüştiiğü meta-morfık kayaçlarda oluşan granatların mangan içeriginin. metamorfi/.ma de-recesinin yiikselmesi ile azaldığı, de-mir vc magnezyum içeriğinin arttığı. özctlc granat grııbıı minerallcrinin birbirine dönüştiiğü gö/.leniyor. An-
cak, metamorfik kayaçlar ile granat grubtı mineralleri için bir genelleme yapılacak olıırsa; almaııdin tiirii granat mincrallcrinin gcnclliklc gnays vc şist gibi diişiik ve orta dereccli metamor-fızma sonııcu olıışan kayaçlarda bu-hındıığıı, pirop tiirii granat mmeralle-ri ise daha yiiksck metamorfi/jna de-recesine sahip eklojit tiirii kayaçlarda bultındtığıı söylenebilir.
Bir diğer anakaya tiirii olan tortııl kayalarda ise durıım biraz daha faıklı. Granat grubıı minerallerinin kayaç ohışruran diğcr mincrallerc oranla at-mosfer şartlarına karşı daha dayanıklı-dır. Bıı nedenle. btı tiir kayaclar için-de ağır mincral olarak ycr ahr ya da kırıntılt malzemenin biriktiği. kıım-sallar veya dere yatakları gibi tortııl havzalarda aşınrnadan dolayt yuvar-laklaşmış taneler olarak bultınabilir. Granatların daha az oranda gözlendiği magmatik kayalarda ise. çoğıınlukla piralspit grııbu granatlar bııhınur.
Gcnellikle siis taşı olarak kullanı-lan granatların adlandırılmaları ise iç-lcrinde en çok bulunan bileşenc göre yapılır. Başlıca iki gruba ayrılan gra-natların kimyasal formüliindeki gibi tipik bileşimde olanlarına. doğada ol-dukça az rastlanır.
Bıı iki ana granat grtıbundan biri olan piralspit gnıbıı granat mincrallc-tinde. aliiminyıım sabit bileşcn olarak (B'") yerinde bulunur. Çok ince toz. halindeyken asitlcrdcn kısmen etki-lenebilcn bıı grtıp granatlar gcnclliklc pembemsi renklcrde gözleniyorlar. Bu grupta yer alan granat mincrallcri-ni: pirop. almandin ve spessartin ola-rak sıralayabiliriz.
(irandit grubu granat mineralle-rinde ise kalsiytımun sabit bilcşcn olarak (AJ') yerinde olduğu goriiliiyor. (irassular. andradit vc uvarovit tiirir granat minerallcrini bııltındıığu bu grııptaki nıineraller, genellikle yeşi-limsi sart. kahverengimsi yesil renklc-re sahiptirler.
Doğada, pek çok kayaç tiiründc rastlanabilcn granat mincrallerinin ta-bii ki hepsi siis taşı olarak kııllanılabi-lecck niteliktc olmuyor. Kayaçlar içinde, çoğunhıkla mikroskop altında görülebilccek boyutta bulunan granat nıinerallcri. cndcr olarak işlenebile-cek irilikte olabıhvur.
Murat Ditican
Kıynıkhr
EdOUJ V- A>»ac oluıttra* mtn/m/ltnn mitr*th>fit* ıttttUnmlrrt. •
III Vavıııl.n,Anluııu 1978. Dwı Ö..Mintnlııjı. Dokuı Evllıl Dnr. VaymUrı.'l/ıııij. 1*88 l.i;ı> \l "(iranat Vıct mchtııl» cıntach nuı roı*. Hoımtu. Kasım 1996
>ul.4l !•"•;
61
modas
ü
m
H
;*
-f"l
Tel:+90 212 599 30 50
Intel Çözüm Ortakları (IANR): TEPUM 212-225 09 OO.MCG/DATEL 212-213 18 00. BUROLINK 21
Intel ProShare Video Conferencing System'le tanıştıktan sonra bunu daha iyi anlayacaksınız.
"Ya2ilı beigeler. sözlü açıklamalar. itırazlar. yenı fikirler. bu arada saatlere bir göz atış ve evet. toplantı bittı Şimdı herkes Muhasebe Müduriı Serpıl Hanım'ın sıtem dolu uakışları gozUmden 151nın başına!
kaçmadılar, Haydar Bey'in üç boyutlu muhtesem grafikleri. Bu toplantıdarı sonra kımse toplantı odasını terk etmedı. Aslına Murahhas Üye Sıtkı Bey'ln ınter-aktıt tempoyla pek de bakarsanız toplantı odasına giren de olmadı. Hır, kımse
uyuşmayan uzun ama keyıflı nasihatları. genç /Y^B|I ^İB?S\ kendı yerınden kalkmadı ama tüm brıfingler. arkadaslardan çıçegi burnunda muhendıs Leyla V C-S/ î^g) y prezantasyonlar ve konusmalar yapılması gerektığı gıbı Hanım'ın ıS'l ısıi gozlerle anlaıtığı tasanmlaı, nıiıaye! ^|Q!&IZ!SIÖî9Bl yapıldı ve toplantı sona erdı
Intel ProShare Video Conferencing System'i şirketlerinde kullanmaya
başlayanlar için artık bu, bir bilim kurgu öyküsü değil. Şimdi mesai saatlerini
bilgısayarda tetris oynayarak geçiren elemanlar, ekrandaki bir
pencereden beliren patronlarıyla her an göz göze gelebileceklerini
hesaplamak zorundalar.
Video Conferencing System kendisinden başka rakibi
olmayan Intel'ın mükemmel bir tasarımt. LAN / WAN ortamlarında
bıre bir video konferansa, beş kişiye kadar da uygulama paylaşımına olanak sağlıyor.
Karşılıklı ikili görüşmeler, dosya paylaşımı, görüntü iletimi gibi birçok özelliği var. Iç
trafiğin yoğun ve hızlı olduğu şirketlerde kalem kağıt kadar gerekli. Siz de böyle bir
işyerinin yöneticisi veya sahibiyseniz vakit geçirmeden EMPA ile bağlantı kurun.
Toplantı masanız hiç. kullanılmayacağı ıçin yepyeni kalsın ya da diğer vefalı
demirbaşlarla birlikte emekliye ayrılsın.
Her parça kalite
