Hubble Uzay Teleskobu'nun bulanık görüntü özürünün, üç yıl önce, düzenlenen olağanüstü başarılı bir uzay seferlyle düzeltilmesiyle birlikte astronomi araştırmalan için yeni bir dönem başlamış oldu. 29 Aralık 1993 tarihinde, gökyüzünün en parlak bulutsusu olan Orion Bulutsusu'nu araştırmak üzere yönlendirilen Hubble, bulutsuyla ilgili birçok gizemin ortaya çıkarılmasını sağladı.
Gökyüzüne baktığımızda, yıldızlar eşit uzaklıktaymış gibi görünürler. Eğer Onon Takım yıldızına farklı bir yönden bakabllsey-dik. çok daha farklı bir şekil görecektik. Betelgeuse Orion Bulutsusu
Rigel ra.
1 jr,
^H Z~ 'soo 1000
Işık yılı olarak
Yıldızlaj da iu/ler jjihi dogor, yaşar, \.ı-jl.mır ve üliirlcr. Vıldızlan oluşııı-ran ham nı.ıddc ısc. vıldızlaraıası hos-lııkra hııhınan gaz vc tozılıır. Hu gaz ve to/un daha yogun bulunduğu böl-gelere ise bulutsu ismj verilİr. Bulut-sıılar. evrendcki tcıncl ınaddc olan lıiılrojcııın dışıml.ı. ılaha ağir clcmcnt-lcri de içcrirler. Bıı agır clcmcıulcr. daha Kncc vıldı/.ların iç'tnde ürctilmiş-
lcr ve hir siipernova |>;ıcl.ıııı.ısı va ıla digcr nctlcnlcrlc ıızaya savrulmtıs.lar-dır. Vani bu olavı, çok biiyilk bir ıır. Kı/ılötesı dalgaboyuda yapılan "ii/.lemlcr. böylc bil lıııluısıınım sıcakhjjınııı vaklaşık 10 Kclvin (-263*0) oldugunu göstcriyor.
12
llıllı" ?o M,nlk
BİİIİİİMİİİİİİİ lnı k;ul;ıı SOğllk olm:ı-
sı, içcrisindcki atomlarrn çok yavaş. harckcı etmclcri dcmckıir. Kgcr. hcr-hangi hir şckilde, bıdutsunun içcrisin-
ılcki hıı n.ı/ \c t(ı/ vıfiını. çcvrcsindc-ki maddcdcn daha yoğun hir halc ge-lirse, fcütlc çekiminln ctkisiyle. bu \ı-gınla hirliktc. çcvrcsindcki madde de
sıkısm.ıy.ı haşLır.
Sıkışmanın ctkisiylc gidcrck J/0-gıınlaşaıı ^.ı/ \c toz hıılııtıınıın mcrkc-/inılcki su.ıklık kıiıik dcğCTC ıılasıık-ı.m sonra (iıı mityon Kclvin) nflkleer
fflzyon haşl.ır. Bıı sıracla. hidtojcn atomları. hclyıım atomlarına donıısıir-kcn. hiiyilk mikiaılaıcla cncrji scrhcsı
kalu. Merkczden kaynaklanan bu cncrji içcridcn dıgartya doğru hir ha-sınc v.ır.ııarak. hıılııtmı ılalıa l'.ı/l.ı sı-kışmasını CHgCİIcr. Vcni hir yıldı/ dogmustur.
Bu nııklccr fırının ctrafinı --.11.111 gsz vc 10/ iıııiuııı ısc açısal hıztndan
ılolavı hıı clisk haliııı ılıı. Dalı.ı sonra. hıı maclclc, yılclı/claıı k.ı\ ııakl.ııı.m \o-
gun ı-jinıtnm yaraınûı basınçtan dolayı
ıı/aklaşaıak vcııidcıı yıklı/laıarası ho.ş-lııga dagılıt vc içerisideki parlayan küılc açdjjs eıkar.
Kışııı. kıı/cv \.ırmıkiircclc "c'ikyü-/.iiniiıı cn parlak vc hclki de cn ronv.ın-nk takımytldızı olan Orion, binlerce \1lch1 gQzlcmci1ct icin ilgi çekiçi bîı hcdef olmıışmr. Milatıan öncc 2011(1 yıllarııula Vımaıılıl.ır lakıınvıldı/ı olıiş-ııııaıı vılch/laıı hitlcştirnm \c hıınıın hiı avcıya hcn/.cdiginc k.ır.ır vcrmiş-
icrdiı. Orion Buluısusu avctnın hclini
tcnısil cclcn ııc, vılclı/m alıııula. avcının
kılıcun oluştuntn üç ışıklı noktadan ikincisi olarak "ö/e çarpar. Bulutsu,
gOZ vc tOZ karışımı vapısivla. s(> ııilvoıı kilomcırc u/ıınlııj*unda hir al.ııı l">-\1n1c.1 \.ı\ılm.ıkt.ıclıı \c çerİsindcki
gpnç \ılclı/l.ıı SayCSİndc paılamakı.ulıı
Itiı yıUh/m rengi sıcaklığına bağlı-
dir. (iimcş. s.nı rcnkli otı.ılama hiı yıl-
dı/ olup. \n/c\ sıcakltğı yaklafik S800 C'dİT. Avcı'ıım sol ıli/ini olıışuı-r.ııı Rigel, nıa\ı-hcva/ rcııklı hıı vılclı/.-dır vc yaklaşık HHHMl C.'dc parl.ını.ık-tadır. Rigel gibi bflyük kiiıleh. sıcak vıldı/l.ır \.ıkıılarmı çok lıı/lı yaktıkları İçİn kısa siircdc kcndilcıını nikciirlcı. Bflyflk kinlclı yıldr/lar yasamran-ııın Min cviclcrindc lıclvıımıı karhona, karbonu da demire dBnflştflrfider. I >a-ha sonra hmılar. vaslı vc şışm.tıı Bctcl-gcusc "ıhi kırmı/.ı dcı halinc uclirlcr.
Hr.l IW"Î
Vvcmin saj* ıımu/.ıında \cr jlaıı Bctcl-
"cıısc soguktur; yflzcyindcki stcaklık sadccc 3000 C'dir. Biı yddtzın içindc-ki niiklccı fıım sOndflğfl zaman, çe-kim kuvvcd yıldızın çBkmcsinc vc bUzfllmcsine neden olur. Bu hızlı bö-
/.iilmcdcn clolavı serbesi kalaıı cncrji. bflyflk hir patl.ııııayla sonııclanır \c hiı "siipcrııııva" ol.ıı.ık ona\a çık.ıı. l'.ula-ıııa cicr bif gaz vc toz hııhıtıııııın \.ı kmıııd.ı geıcekletirse, $ok dalgalan bu hıılııtıı sıkıştırıp yogımlaşmasını sasil.ı-\ahılir vc yıkh/ oluşum döngflsfl böy-lccc siiriip gidcr.
Hubble'la yapılan ilk gözlemler, Orion'la ilgili gi/cmin ortaya çıkanla-cagı konusunda oldukça Dmiı vcrroij-
tir. Ilııhhlc'ın ilk ".drliııtiilcıi. hiliıı-ıııcvcn hıı dı/.ı paıl.ık cisimlc dolııdur. Il.i'jınık bİl şckıldc \crlcşmiş hıı ılıi-/cıısı/ noktalaıııı. aynı (ialilco'nun.
relcskobundaki mcrccktc hulunan ha-\a kabarcıklarını Jöpiıcr'in uyduları
/anncınıcsi gibi, öncclcri tclcskohun optik aliıilarııulaki ho/ııklııkı.m kay-naklandığı düşünülmiiştiir.
I loiıston I 'ııivcısitcsi'ıulc çaiişma-larını sürdiiren \c vaklasık 50 yıldır Orion Bulutsusu Dzerindc çalışan Rc-
hcrt O'Dell, hıı cisimlcriıı, gcnç yıl-
dızlann ctntftnda dolaşan; gaz vc toss k.uışıım içeren gezcgen sistcmleri ola-
bîlcccğine karar vcrmi^tiı. I O'Dcll lıakhvsa. c\ıcııiıı h.ışk.ı hiı \c-
Mılyonlarca yıl oncc
Yoğun
molekûler
bulul
Milyonlarca yıl sonra
Yen, eenp"***' 0rion
Y.ld.z Fabrikası
1780'lerde, fe-leskobunu On-on Bulutsu-su'na yonlen-diren Inglllz astronom William Herschell, buranın, Güneş gi-bi yıldızların doğduğu bir böl-ge olabıleceğinı düşûnmûştu. Biz bugün, Orion Bulutsu-su'nun böyle bir "yıldız labn-kası" olduğunu blliyoruz. Çoğunlukla hidrojen ve toz-dan oluşan yoğun moleküler bulut, kütle çekimınin etkısıy-le sıkışmaya başlar. Sıkış-manın etkisiyle, gıderek yogun-laşan bulutun merkezindeki sıcaklık, nükle-er tepkımelen baslatacak de-ğere ulaşınca, hidrojen helyuma dönüşmeye başlar. Bu sırada oriaya çı-kan yoğun enerji, dısarıya doğru basınç yaratarak, sı-kışmayı durdurur. Işınımın yarattığı basınç. yenı olusan yıldızın etralını saran gazın uzaklasmasına neden olur. Dalm yoğun olan toz ise yıldızm etralıda dönen bir dısk oluşturur. Mllyonlarca yıl sonra, yakın-lardaki parlak yıldızlardan kaynaklanan Genç yılda iyonlan içeren yıldız ruzgarta-rı, gazın tamamen uzaklas-masına neden olarak yeni doğmuş yıldızı etralındakı diskle birlikle yalnız bırakır. Bu diskı oluşturan madde. büyük olasılıkla belllimerkez-lerde toplanarak gezegenlerı oluşturur.
Hubble Uzay Teleskobu iaralından çekllen bu fotoğrallarda, yeni oluşmuş bır yıldız hemen hemen karşıdan (soldakı lotoğral): bır dlğeri ise yandan (sağdaki lotoğral) görülüyor.
rıııdc yasam hıılııııması olasilığl arrı-yoı dcmckrir. Çünkil sadccc gezcgen-lcr. DNA <ılıışıımıı ve çoğaJması için gcteku' yoğunluğa s.ıhiptir vc bilindiği kad;ın\l;ı yasam için uygun sıcakhk-l;ır sadecc gezegcnlerde huhınur.
Robert O'Detl, Hubble'la yapıbuı gözlcmtcrde hiçbir yanılrıa dsmc raat-
lannıadıuını. Urıou'ıı OİduğU gtfai gdZ-
lcmlcdlkJerini ancak beklenmedik ba-
/ı bulgularia katıttlaşuklarını belütiyor.
Bulutsunun mcrkczinin bir bölU-
münc yapılan ilk saâiıklı gözlcm SO-nucunda 110 ytldrz ortaya çıkanldı vc hir slirpri/.lc karsılaşildı. Bıııılaıııı 56'sı incc vc kiircscl hiı hıılııı karma-nrylü çevriliydi. Daha önce beHrlcncn parlak ncsnclcr lııı çatlak görûnflşlö cisimlcrdi. O'Dcll, bunlardun haşka. rclcskohnn kcskın gö/.ünün hilc far-
kcdemediği, yakın yıldızlann az mik-tarda nydınlaıttğı birkaç cisim daha gözlemlcmeyi haşardı.
Bııhııkır hcr ııc sckilılc acıklaııırsa acıklaıısin. hıınlarııı içindc hıılıınaıı yıldı/lar -ve tiiın digcr yıldı/lar- C)ri-on'daki gaz molcküllerindcn Gllncs, Sistcmi'miıcdeki gezegcnlcrc kadar t(im moddclerin asıl kaynagtnı oluş-tıırıır.
Galaksimizin sarmal kolları içjndc dağtlmts, pek c<>k \ıkh/ topluluklan olmasına rağmcn, hiçbtri Orion Bulut-snsn kadar "canlı" değildir. Bi/c uzaklığı vaklaşık 1500 ışık yılı olduğu haldc. kışın çiplak göZİC hilc gökyü-ziinde kolayhkla larkcdilcbilir.
(ialileo 1610 vıhıula tclcskohıııııı Orion takımvıhlı/ına çevirdigindc btı-hıtsmıı ııasıl oldııvsa larkctmedi. \\ -nı yıl. hir atnatör astronom olan h'ran-813! Iıakim Nicolas-Claudc Fabri de l'cncsc. Galilco'dan aldığı bîı tclcs-kopla hııhıisiıvıı kcşl'ctti. Bİl tclcs-koptatl baklldlğmda, hıılnisıı rcnksi/.-
ıınş gibi görünür çünkfl içerdigi azoı ve hidrojen'dcn dolayı kırmı/ı renkli olan ılış kısımlar parlak olnıadniı İçio uıi/lcrinıi/ larafından aluılaııamaz.
Bulutsu, aslmıla coğunlukla hid-rojendcn oluşmuş otup daha a/ ntık-rarıla olmak ti/.crc lıclvıım. k.ırhon. a/oi \c oksijen içcrcn sıcak ve parla-\;m birgaz bulutudur. Bu gaz bulutu kendisindcn daha geniş vc karanhk hir ea/ \c t<ı/ hnlııtımıın içindc bıılıı-nııı. Sıı vc karhoıııiKmoksit ılc dalıil oıılarta sayida molckıilıiıı varhgı. bıı ga2 ve ıo/ hnlııtıınım vıldı/Jarın OİUŞ-
II
Trapezıum yıldızları tarafından aydınlatılan Orıon Bulutsusu, yaklaşık 100 ışık yılı çapında bir karanlık gaz ve toz bulutunun içerisinde yer almaktadır. Trapezium yıldızlannın en par-lak olanı, Teta 1C. bulutsudakı enerjinin %99'unu sağlamaktadır. Trapezium yıldızlarından. özelllkle de Teta IC'den kaynaklanan yoğun morötesi ışınım, bulutun içindeki hidro/en molekullerini uyararak. bulutsunun parlamasına neden olmak-tadır. Bu ışınım. aynı zamanda, etrafına basınç uygulayarak, moleküler bulutun, dışanya doğru genişlemesine neden olur.
ıusiıı ıııaddcvlc vııklıı nldııûıınu ğöS-tcrıvor.
Bıılııısııııım ;ı\ılııılık kısmmın to-
pogtafyası oldukça dazcnsizdir. Icer-
ıli.üı sicak "a/laıdaıı "clcıı moriiicsi ışml.ır o/.dlıklc molckiilcr bulııııın in-cc oldugu ycrlerde buhitsunun gcniş-lemesine \ol acnıaktadıı.
Oribn'a baktıjüımızda oyru bizim (oıncş SİMcmi'mi/.ın dc bir /.unaiil.ıı
içindc yeı aldığına benzeı biı "yjldra fabrtkası" görüyoruz, Orion Bulutsu-
Sll'ıul.ıkı \ılılı/l.ırııı çogıınlııjju. 300 000 İJc I nııKoıı \.işnıd.ıdır vc gCHÇ o 'l.ınl.uı gcnclliklc kırını/ı renkli \c küçUk kiıılcliılır. Bîr kıyasluma yapa-cak olıırsak. bi/im on.ı\:ışlı gilneşimi? 4.5 ınıK.ıı \.ışuıdadıı.
Tıapc/.ııını ol.ııak aıllaııdırılan dölt biıvıik kiiılclı \ılılı/ bıı yildlü fab-ıık.iMinıı çarpan kalbin! oluşturuyor. I'.ıı bıi\iiklerı olan Teta l( < iuııcşien 2(1 kat ılalıa l.ı/l.ı kOtleyc sahİpriı \c luil 000 kcrc daha parlaktır. Hıı yıldı/ ıck haşiııa biitiin bıılııtsıı\ ıı aydınlata-biliı. I rapc/ııını ıı olıısıııraıı VC bıı
milyon yaşmdaıı daha yaşlı nlmadıkla-
rı talımııı cdılcn yıldı/lardaıı kaynak-lanan mordtesi ışmlar. çevrclerinde
bıılıman maıldcnin gökkuşağl rcnklc-ıııulc parl.ımasına \ol aeınakıadır, I rapc/iıımiııı disında. bıı yıldJZ
r.ıbııkası. oluşııınlarıııın dcûişik aş.ı-malarııul.ı olan \.ıkl:ışık 711 (100 vılılı/ d.ıha ieermckıcdir. Bulutsu, bu halij
lc. ".ökaılaıııı/d.ıkı bilincn cıı yugıııı \ıldı/ kiımclcrindcıı bırisıııc sahiptir,
1995 balıarımla. ıı/a\ ıclcskobıı yinılını doiı .lct'a ılalıa (Irıoıı Hıılııtsıı-su'u.ı çevirdi ve 15 rarklı bölgesinin o'cûişik fotoğraflannı çckti. Uzun ça* ItşmaJar sonucunda bu göröntüler bir-
lcşiirilcrck bıılııtsuıııın ıııiarlı biı pjB-ııınııiMi clde cılilcbildi.
O'DcII'in söylcdiginc göre, bulut-sıı oldukca karmaşık \c şiddei ılolıı
bn \cr. Sok lialgaları, Orion bulutsu-
sıınıın soıı ^ı/cıııleıındcıı bııısnlıı \sironouil.u. şok ılal^alarına vcııı olıı-san yıldı/lardaıı lişkııau ".ı/laıın sc-bep nlduguna inamyorlar. Gaz lişkır-malarınuı. \ıldı/ olnşinı.ııı u.ı/ lııılıı-tıındakı maııvctık alandan ka\ııaklan-dıfiı dnşiınulııvor. Hıılıır, kıitlc cckimi sayesindc sıkıştıkca. maııyctik alaıı da bıı ınıktar sıkısıynr ama bclirlı bır vcrc k.nl.ıı SlklŞiyOI Bıı sınııa ıılaştı"ııula.
manyctik encrji dönen kürlenin dı$ı-
na taşıııav.ı başljyoi \c \olıı bo\uıua u.ı/ parçncıklannın çok VUksek hı/laıa ııl.ışnıasın.ı sebcp olııvoı. \ları\cıık cııcıjııım clışaıı laşııuiM ıçın cıı uygun \cı isc kııtııplar Bıı ncdcıılc. bıı liş-kıımal.ıı \cın dogan yıldı/.larill man-yetik kıııııplaıın vcılcıinı gösteriyoi outbilu*.
Eğer, >ok dalgalan, yeni dogmu; vılıiı/lardaki akıit' kıı\ vcilcıin \,ırlıCrı aıılamıııa gCİİVorsa, bıı \ılılı/laıın çc\ -rcsindcki gaz \c tozdan oliis.au disklcı
gczcgcnlcrin olujumuna daiı cn bö-
vük kanınır. Hıı disklcrııı ıncclcnıncsı bi/c. (iııncş Sıstcınrmi/in ıı.ısıl oluş-tugu koıııısıında bilgi vctebilir.
Hıı gü2 vc lo/.lardan oluşan ılisklcr lınıııamıcl Kanıin 1755 yılııul.ı orıava attıgı hipotc/inı do"rıılıı\or gibi görii-liivor. llipoic/c giirc ıliiııcn "az bıılıı-nı bn merkczdc sıkışır ve vıldız olıı-şıımıınıı sa£lar. Arta kalaıı maddclcı ısc donmeye devam cdcrck gc/egcn-
lcrı cılıışiurıır.
Vıldı/.ları ccvreleycn disklcı gcnel-liklc kiircscl ılc-iil dii/diirlcr. (Eğer bir bıılııtsu UC/CRCİİ olüşturacaksa, dö-İİİİMİİ nlın.ık /ornnılaclıı \c cliiıııliikcc dc biı ılısk haliııi alır.I Hu disklcıdcıı b.ı/ıları daircscl görünürler, cüııkii cİS-mın görünüşü bakıs acısına göre dc"ı-şiı. Dtğorleri ise damla jekimdcdir, Hıınım ncılcııı, ınaılılcııin. TrapCZİum vılılı/larııulan ka\naklanan güçlU vıl-dı/ rü/.garları tar.ıl'mdan üflcnmesidir.
Ha/.ı disklcı (iiıııcs Sistcmi'mi/c oı.nıla çok 'laha biiyiiktür. Bir uncsi-nin çapi (iiincş Sıstcmiiııııkiıun v.ık-laşık 7.5 katldir. Mcrkc/uulc ise bı/ım nıincşınıı/.ın iıctc birı kıiılc\c sahip kırmı/.ı \c siinilk biı \ılılı/ \ardıı.
Çevrclerindc disklcre sahip olan yıldr/larııı pck çoftll ınnhıcmclcn kcııdi gc/.cj;cnlcrini olıışiuraıaklar. Ilcnıı/. \ılclı/laı cok gCOÇ oldııklaıı ıvuı. \ıl(h/lanlan hcrhangi bııinin çcv-resindc gczegcn sistcmmc rasdanma-dı. Ancak. bcn/cı çalışmaiaı gökada-mı/da pck çok ycnlc gezcgcnlcrin ol-ına ılnıııııalını kıı\ \ cılcnıliıı\oı Şiın-ıli\c kadaı. bınlcrcc vıldı/.ın a\ın anda ve çok biıvük kümclcr içindc doğdtık-ları ılıişiimıliı\or(hı. I'akaı Aıi/on.ıda-ki Kıtt l'cak Ulıısal (Üı/lcmcvi'ndckı
OStro.......lar vcııi kı/ıkitcsı tclcskopla-
run Orion Bulutsusu'ndaki bir bölgc-
\c cc\ınliklcıındc s.ıdccc 10-15 yıldı-
/.ııı bulunduğu kümclcrdc dc yıldızla-
ıııı nlıış.ıbilılııiuh gözlemledilcr. Hi/im gökadamı/ Samanyolu'nda birçok yrl-
dı/ bıı >ckildc oluşuyoi olabilir. (iii/-lcııcn şıkh/laıın hcıncıı hcuıcn hcpsı "a/ vc to/dan oluşan bıı dıskc salııptıı VC hcrbııi bı/ını Güneş Sistcmı'mi/c bcıı/ct bıı sisıcm olabilirlcr.
\l|. \ko£l.ı
KjM'llklJı
? |
1 ' '?
,.-.... ???.ı,ı iu^
? iıiir ?'?.o*?" mu$n
n (ı.llllllMlhllh.
M."l İHU-
15
