Beş Dakika Once
ıcııı. uelişmiş aletler sayesinde bugfin mcteorologlaı fırtınay ı patla-
madan beş dakika önec lıaber vctc-biliyorlar. Bıı, bircok iş kolıı icin ger-çekten biiyük bir avantaj.
Bı/ havanın bııgün nasi! oldu-
gıından, vatııı nasıl olacagtndan kn-nuşadııralım. meteorologlar nedenini bilnıcdigiıııi/. ama uiirıdelik lıarekct-lerimi/i bile kısıtlayabilen doğal afctlcr knnıısıına oldııkca hakımlcr. Fırtıtıa tehlikesı söz konıısıı oldıı-gunda. gündclik lıareketlerimi/in kı-sitlanması dısında. biiyiik insaat \ iııçleriniıı kıırıılmasırıın dıırdurııl-ması. tenis kortlarının ü/erlerinin tfr-liilmesı. nçakl.ııııı lotalaıımn değişrj-ıılmesi ya d.ı tchlikcli v.ıkıt transfer-lcrinin dıırdıırıılması >tibi inılemleı
de alınır. Meteorolojinin günümüzde
saıleee h.n.ı akımlarından sö/ edebı-
lcn ıı/ıın /anıanlı tfngoriisil. matcma-ııksel vcrilerin yctcrsı/ligi yiizünden bcs îiiıııle sımrlı. Bıııuı karşıhk. hava-nın nasıl olacağı artık birkac saat ÖB-LCMiulen bilinebıliMir.
Heryıl birçok insaıı yıldırıııı caıp-rtfası sonucu öliiyor... Dcv adımlarla ilcrleycn tahmiıı ataçları riizgâr, yag-mur ya da fırtına gibi kötfl hava ko-şııllarını ohışmaya baslarkeıı saptava-biliyor. Metcorologların siııulilerde salnp oldııkları geliskuı aleder-Mete-oraj. SAFIR ve ASI'IC. S-fi dakıka onccsindcn. 2-t km çapllk bir ıı/ak-lıktaki. kötü havaya ilişkin kesin bil-gileri ana istasyonlara ilctehilKoılaı
ller yıl sadeee Fransa'da ortalama 800 (K)() yıldırım diişüyor. Bıı da yak-lasık 50 kişinin vc binleree hayvanın ülümiine ayrıca ormanların tahrıbıııe neden oluyor. üaluı 82 goriinen ve ra-
kamla daha zor ifade edilebilcn. ama belkı daluı oneınli olan; fırtınaların yiizlcrcc kilomctre ıı/ıınlukraki elcktrik hatları bovımea ohıstıırdrık-ları viiksek gcrilimin ııedeıı Oİduğu lıasarlardır. l'irtınalarm beklenmedik parlanuısına, ctrali yıkıp, yakıııasına nedcn olan elvcrişsi/ hava kosıılları kendilerini gcride bıraktıkları bıı /a-rar ve /tyanla göstetroektedir,
Beklenmedik elverişsi/ lutva ko-sııllarını saptayabilen ilk alet olan "Mctcoraja" sadeee ıııeteoroloiilaı degil. Fransa'da kurulan bir telefon servısi aracılığıyia isteyen herkes ııla-şabiliyor. Bıı servistcn ckonomi, en-diistri. t.ırırıı gibı bırcok sektör yarar-lanıyor. Meteorajın yaptığı saptama-laı. 16 istasyonluk bit sebckcden at-nıoslcre taravıeı elektromanvetik dalgaların yayılmastyia gerçekleshur.
Blı kümülonımbüsiln doğusu sırasmda yûk-selen akım (kırmııı ıle gûstenlenl yukan çıkmaya çalışan sıcaA ve nemll 'ıavaya Cardımcı oluı. Elektrlklenme başladıgında bululuı ail kısmı negatıl ûsf kısmı da pozitit e/eı Irlkle yüklenlr.
Gelışme sırasında elek-trığln ıç hareket lerı yoğunlaşır.
Buhartasma. asağı ınen akımın (mavı He gösterilen) soğumasına neden olur.
Elektnğin ıç hareketlen en yuksek du-zaye ulasır ve toprağa yıldmm akmaya başlar.
Çökme evresinde toprağa yıldınmlar erı çıddetlı dırter.
akan
Gelişme
Bulut dağıldı-ğında elektn-ğın Iç hareke-Imden gerıye kalanlarm da dağıldığı gorülür,
"~fiağılma
72
II........ IVlnık
15ıı isuıs\onl;ırm lıcr biri dalgalan yakaladıklatında. sekillerini analiz cdip. parazît itmeleri ayıklamava 51 95 başarı ile i/.in vcren. L'crı dönen arkların tasıdıkları tipık ış.ııctlcrı kai'iilaştırırlar. I lcr yakalayıcı tam it-ıncııın gCİdiğİ andaki nclış açiSini ttl-
ccr. Daha sonra bilgi ağt aracılığı ilc dalgatartn paramecrelcrini, kutupsal-
lıkl.ıııın. scri dönen atk sayısım ve mctcuVoloji antenleri taratindan algı-lanan sınyallerin eıı yüksek dcgcrle-ııııı aııınıla ana ıstasyuna iletir.
Her 100(1 şımsekten cıı u/ 000 uı-İİCM unccdcn saptanabilîyor.., Mete-oraj nıcrke/inde biifiin istasvonlar-dan gelcıı veriler hcsaplavıcı ciha/lar tarafından dü/enlenir ve yıldınnıın yeıı saptamr. Mcteorajın '/,. OO'ın ii/erınde etkın olması, hcr 10 t'ırtına-
"
Dev Elektrik Kontağı: Fırtına
Nedir bu lırtma? Bu soruya veıilebilecsk cevaplardan bin yıldırım. şıcldetn yagış. dolu, lıpi ve sert rüzgâriarm bırleşimi olabıliı Yıldırım adı altında gök gürüttOsü lle bırllkle anıları şirn-şek. yaşadıgımız dogal eleklnk alanı lle at-mosferde bukınan pozillf etekirlk yükü arasın-da oluşan anl kırılmalardan dogar Bulul ıçeıı sinde hızla alçalıp yükselen, su ve buz knstal-lennden oluşan şiddelli njzgârlaıla birllkte var olan kümulonimbüs bulutlan tarafından urell-llı.
Subuhan ve aerosollerin olusiurdugu bu bului. aynı zamanda bir elektnk alamdır, Bekt-rik alanı, kesın bir degere ulaştıgı an. atmosfer-de. buluttan toprağa uzanan güçiü bağlar sa-
dan bir taııcsini saptavamadığı anla-mına gelmeıneli: bıı. daha cok t'ırtı-nalı havu taşıyan sıstemlcrin ııe-dcıı oldııgu her I 000 şimşckıcıı en a/ 000'ilnürı laptanabildiği an-lamına gelmcktedir. Yeryiı/ü şckillc-rinc baglı olmayan ycr uıldırımın düşeccğT) bclirlemc. gaûfa frekansla-rı anali/lcri saycsindc bira/ da-lıa kcsin sonııçlara lilusur. Arrık lıer yıldırını dlis-mcsi olayında çarpma-nın 5 dukıka öuccdcn ııeredc gCfçekieşeceği bilinebilivor. Hu ışlc-min sürcsi öyle kısadır ki. u/uktaki bir şimşegi görûp, curpmuvı ekran-da saptadıkıaıı sonra
göti gürüItösO duyuIuT.
yesinde yayılan iyoıılaşmış kaıal halmedö-nuşuı. Asağı dogru haıekel eden ızleyıd kanal toprağa ulaştıgında, bulula ışık hcının Uçte birı kadar bır hızla şiddetlı bir elekırik akımı biner; bu. gerl dönen bır eleklrik arkıdıı. Bu a/k, bln-lerce arnper'lik bır şiddele ulaştıgında şimşegln yıkıo etkiye neden olan unsuru haline gelir. Ge-ri dönen arklar parlak bir itme ve akustlk lnr dalga meydana gelınrler Ama, eş zamah' lı olan elektromagnellk ışıma çok cJaha yogun-dur, Ener|inın asıl önemll oian kıamı, düşuk Ire-kanslarüa topraga yayılan ve çok uzun mesa-teterl yerdeki çukur ve tümseklerl ızleyerek kat eden. yüksek gerlllme neden oları dalgalar şeklinde açıga çıkar Şımşekler. dalıa çok kıv-nmlıdıı ve kollara aynlmış olarak aşagı dogru harekel ederler. Bu kollardan herbın bırılerce amper yük boşalliflar Gercekleşen boşalımlar öyie ksa zamanlıdır kı 11/4 sanıyel msan gozii bunlan bırtjırinden ayırt edeınez.
I'inmanın harckcii. \iinii. siddeti, hı-
/ı gibi bilgilcri telefon scrvisi ile in-
saıılara ıılastıralıilcn nıctcoruj tırtı-
nayı daha da crkcn saptayabtlcn
SAFIR ılc tamamlunmıştı. SA-
I'IU'iıı ycı ics|>ııı r.uUuclcktrik
girişim öîçümü VHP preosibinc
dayantyor. ytldınmdan hcmen
öncc ortaya çtkan \c saytca
çok dalıa fa/la ol.ııı bıılııt içi
sinısekleıi dc sapta-
vabılcıı sİStem, bıılıı-
tun içıııdckı clcktri-
ğiıı ilk boşalımıııdaıı.
copragın yıldınmla ilk
bulusmasmtn bit saat
onccsinc kadar. fırtı-nanın oluşurounu vc yerirıı taıııııılayabili-\or. I ıç işarci .ıracııı-duıı ohışaıı bir scbckc OİSfl S MIR'ııı konırol .ıhını 100-200 kın'dir vc 1-2 km'lik bir kcsııı öngö-riive i/ııı \crir. Saptaına isi.ısşotıları mcrkc/c iı/cl biı tclefnn hatıı ilc bağlıdır.
En sorı kıırıılaıı istasvoıula aııı-dcn oluşan koiii havayı saptayabil-mck için ANI'K.' adlı bîı başka sis-ıcm daha gcliştirildi. Hıı istasvoiıdu. ııydııl.ırılaıı (gö/lc göriilebilcil VC kı-/ıli'ncsı görüntüler), radarlardan sağ-lanan \crilcr \c insanlar tatalindan yapılan gözlcmler biı araya toplanu vc incelcnir.
M..... '■ ' I
■ i l lli Vılrntı
.....ı. ıvn
::ı
