Osmanlının Uzaya Bakan Gözü
Takiyüddin ve
Istanbul Rasathanesi
Gökbilimin gelişmesi bir dizi olayın birbirini izlemesi sonucu ortaya çıktı. Uzun deniz yolculuklarının başlaması, yeni kıtalann keşfedilmesi gökbilimin de gelişmesini sağladı. Denizciler için oldukça basit ama kullanışlı tablolar geliştirildi. Bu tabloların yardımıyla yapılan kârlı deniz seferlerinin artırdığı yaşam düzeyi, eğitim almış bir sınıfın mühendislik, harita ve pusula yapımcılığı gibi beyin gücüne dayalı iş kollarında çalışabilmesini sağladı. Bütün bu gelişmelere paralel olarak da gökbilim hem bir meslek olarak algılanıp para getirmeye hem de bilimsel açıdan gelişip, kendini astrolojinin baskısından kurtarmaya başladı.
INSANLAKIN gökyü/.ünc il-gi duymaları zamanın çok es-ki dönemlerine rastlasa da bıı ilginin bilimsclliktcn uzak or-tamlarda, dalıa çok gelccekle ilgili kelıanetlerdc hıılıınmak ya da o-lacakları önccdcn kcstirmck amacıyia geiigdrildiğiai biliyornz.
Bilimscl bilgi birikimi artana ve dogayia ilgili yetcrli vcri eldc cdilcnc kadargeccn siircdc düşüniirlcr, Diin-ya'yla Ay vc Giincş gibi yakın gökci-simlcri arasındaki ilişkiyi ve bıınların Kvren icindeki konıınıunu acıklama-ya yöneiik birçok yanlıj görüş ilcri siirmiişjcrdi. Bütün bıı yanılgıları dii-zelten ilcrlcmclcr 1500'lü yıllarda sağlandı.
1500'lü yılların Avrupa'sında ast-ronomi vc biiim diinyasındaki en öncmli gclişmclcrden biti hic kuşkıı-sıız, l'olonyalı Copcrnicııs'un De Re-volulionibus adlı escrini yayınlaması olmııştur. Copernicus'un ilcri siirdii-gü hcliosantrik sistem (Güne!} mer-kezli gezegenlcr sistemi) gökbilimdc \cııı bir çığır acmakla kalmamış, Kili-se'nin bilim iizerindeki dogmalara dayalı denctim giicilnil de temelin-den sarsmışrı. Yine de Copernicııs'ıın ilcri sürdügü görü$iin kuşkuyia karşı-lanan tarafları vardı. Cevaplanama-yan sorular Düııya'nın nasıl rüzgâr yaratmadan döncbildigi vc Diin-
Takiyüddin'i rasathanede çalışırken gösteren bir minyatür.
ya'nın dönmesine ragmen havaya atı-lan bircismin nasıl aynı noktaya düş-tüğiiydü. Bu soruların ccvaplan Co-pernicus'tan sonra gelen Kepler, Ga-lile ve Nevvton tarafından verildi.
16. yüzyılda Avrupa'da bu geli$-melcr olurken. konu hakkında yeter-li araştırma olmadığından. gökbili-min Osmanlı Imparatotluğıı'ndaki dıırıımuna ilişkin bilgiler açık degil-dir. Islam dini, namaz vakitlerini bc-lirlemek icin Güneş, ve Ay'ın konum-larını temel almıştı. Ancak, kıble yö-niinün saptanması ve sivil takvimin oluşturulması için gökbilim gözlcm-lerinden vc ölcümlerinden yararla-mlınıştır. Böylecc, Islam devictlerin-dc rasathanc kııruınları oluşmuş an-cak, yaşamlarım fazla sürdürcmemiş-lcrdir. Islam devletlerinde rasathane-lerin yaşamlarının hcp kısa olmasının ilk ncdeni, kurumların birincil amac-larının günliik yaşayışa ilişkin sorıın-ları çözmek olmasıdır. Takvimin oluşturulmasından ve kıble yönüylc ilgili gerekli saptamaların yapılma-sından sonra rasathanelerin birincil amacı da ortadan kalkmış oluyordu. Gökbilim çalıijmalarının kurumsalla-jlp deviet politikası haline getirilmc-mesi de rasathanelerin kısa ömiirlü oluşlarının ikinci nedeniydi.. Islam devletlerinin yönetimlerinde meyda-na gelen değişiklikler rasathanelcrlc
34
l'.ılıııı vr Tcklllk
Rasathanedeki gözlem çalışmalannı gösteren bir minyatür. III. Murat Şehnamesınden.
ilgili politikalarm da degişmcsinc nc-
dcn oluyor, rasathanelet ilgisi/.lik ve
ödenek yctcrsi/liğinden gözlemlere kapanıyordu.
1500'lerin gfikbUim cahsmalan konıısundaki araştırmaların yetetSİZ-liginc bakarak, Osmanlı tmparatoriu-ğu'nda gökbilimle ilnili hjçbir çalış-ma yapıimadığıru ilcri sürmek doğru olma/.. Ne ya/ık ki. Iııı calı^maların cogıı ya haska vapıtlardan yapılmış, dcrlcmelcr ya ıla çevirilerdir. Bu dcr-leme vc çcviriler arasında Scydi Ali Rcis'in Mıı/ııi adlı yapıtı dııcmli bir ycr tııtar. On boliimdcn oluşan yapı-tın beş bolümiindc cogral'ya ve gök-hilimle İlgill bilgilcr aktarılmıştır. Ya-pıtta. I. Bülüm: Yön bıılma. a/imııt vc yıldı/.ların viikscklikleıinin lıesap-lannıası. 1. Bollim: Zaman Itcsabı. takvim. Ay'a vc (îüneş'c bagh tanım-lanan yıllar. 5. Böliim: Dcni/.cilikte bazı öncmli yıldı/ların dogmaları. batmaları ve adları. 7. Böliim: Onem-
li limanlarifl adaların enleraleri, 8. Bö-
liim: (înkhilimc ait bilgiler VC ba/.ı li-manl.ır arasmdaki ıı/.aklıkları konıı alır. Önemli diger biryapıt ıl.ı Mıısia-la Zcki im/.asıyla cevirilmiş. Siille-ıııii's Srmıi\\\t. Bıı yapıtta grikbilimle ilgili actklamaların yanı sıra ba/.ı gük (iMinlerinin Diinya'dan ıı/.aklığı da yer alır.
Takiyüddin ve Tycho Brahe
16. yüzyılda gökbilim çalışmaları bıı dii/.cylcrde siirdiiriilürkcn. Avrıı-
pa vc Osmaniı'da rasathanc kuran iki çağdas. gökbilimci ortaya çtfcar. 1546-
1601 yılları arasında yaşayan Dani-markalı Tyco Brahc, kral II. I'redc-rick'i ikna eılcrck livccn adasında IS76yılında ortaçağsonrasının ilk ra-satlıancsini kurılıı.
Tyco Brahc. Copernicus'un (JÜ-ncş merke/.li gc/.egenler gürüsünii dcstekleyenlerden bir noktada ayrıh-yordıı. Brahc'yc göre, Diinya lıarc-ketsi/di ve (Ülncş/le \y Dilnya'mn etrafında, gezegenler dc Güncs/in et-rahnda döniiyorlardı. Brahe kcndi gö/.lcmevindc kııllandığı, doncminin cn gclişmiş alctlcriylc dııyarh griz-Icmlcr yaparak gökcisimlcrinin koor-dinatlarını saptamakla kalmadı. nova ve kuyrukhı yıldı/.ları da gö/.ledi.
()'ııun yaptığı gözlemler ve elde etti-ği bıılgıılar, Keplcr'in iinlii kanımları-nı geliştırmesinc vc günümüzOn (>ü-neş Sistemi modclini kurgulamasına ncdcn olclıı. Brahc 1563 yılında Jiipi-tcr vc Satiirn kavuşum grizlcmlcrini içcrcn Tobulüt Pruieniıae adh kata-loğıınıı yayınlath. 1577 yıhnda gririi-lcn knyrııklııyıldı/.ı da inceledi ve Li-ber de Comela adlı yapıtını ya/.dı.
Tyco Brahe, Copcrnicııs sistemini rcddctıncsine ve astrolojiye inanma-sına karşın 16. yü/.yıhn en öncmli gökbilimcilcrindcn biri olarak kabııl edilir. Brahe'nin kurdugu rasathane. rasathancsintlc kullanthğı iilçüm araçları vc yaptıgı ölcümler bilinı tari-
lıi acısından son derecc rincmlidir. Çiinkii. Tyco Brahc I Ivcen adasmda-ki çalısmalaruıı sürdilrUrfcen, çağdaşı
bir grikbilimci dc Istanbııl'da calıs-malarını siirdürmckteydi.
1521 yılmda .Şam'da doğan Taki-yiiddin. Mısıt vc .Şam'da döncminiıı tanınmış hocalarından likıh. hadis vc tcfsir dcrslcri aldıktan sonra dcrs vcr-mck ii/.crc yinc Mısır'a arandı. Bıın-dan sonra Takiyiiddin iki kc/ 18tan-bula gitti vc yinc Mısır'a drindü. Is-tanbul'a ilk gidişinde Ali Kuşçu'nun tonınıı Kııtbcddinzade Muhammcd F.lcndi gibi bilgc kişilerlc dostluk kıırdu vc hügisini artırdı. MÜderrİS olarak gcri döndiiğii Mısrr'dan ikinci
;ul"ı ıw:
:;:,
kez Estanbul'a gekli. Edirnekapı'daki
Mcdrcsc'yc atanmasına karşın kabul ctmcycıck tckrar Mısır'a diindii. Mı-sır'da kadılık yapmakta olan Abdül-
kcrim Efendi, cski gökbilimcilcrdcn kalma risaleleri vcrdiği Takiyüddin'e gerekli gözlem aletlcrini vc alctlcrin yapıınlarına ilişkin bilgilcri de vere-
rek matematik vc gökbilimlc ilgilcn-mesini sağladı. Gökbilim konusıında-ki deneyimini vc yctkinliğini artıtan Takiyüddin 1570 yılında iiçüncii kez Istanbııl'a gcldi.
Takiyiiddin'in lstanbııl'a ycrlcş-tiği 1570 yılına kadar. gökbilimle il-gilcnmck amacıyla rasathane kımıl-mamış olduğundan. gökbilimle ilgili bilgilcr eskiden kalma Arapça ve Farsça kitaplardan öğrcnilmckteydi. Gözlcmlerle ilgili hesaplar da eski-dcn hazırlanmış olan gözlem katalog-larından yararlanılarak yapılıyordu. Bu gözlem kataloglarına dayanılarak yapılan hesaplar doğru sonuçlar ver-mekten uzaktı. Yeni bir gözlcm kata-loğu diizenlenmesi için bir rasatha-ne kurulması gerekiyordu. Takiyüd-din. matematik ve gökbilim konıı-sundaki yeteneğine büyük önem ve-ren Hoca Sadettin Efendi'nin yar-dımlarıyla Padişah III. Murat'tan ra-sathanenin kurulması için izin, yer
Takiyüddin'in Ondalık Kesirleri Trigonometri ve Astronomiye Uygulaması
Remzı Demır
Ynt Doç l> A.Ü. Bitm Tann, AnalMm Oa*
Bilindigi gibi, Tûrk bilim tarihine ilişkin araştır-maların yetersız olması, Tiırklenn tarihlennın hiçbir döneminde bitgin yetiştirmedikleri gibi yanlış bir aniayışın dogmasma ve yayılmasına neden olmuş-tur; "Türklerin kalem ehll degil ama kılıç ehli olduk-ları" bıçımınde özetlenen bu anlayış. son yıllarda özellıkle El-Hârezmî, Abdülhamid ibn Türk, Fârâbî. Ibn Sinâ, Ulug Bey ve Ali Kuşçu gıbı Mgınlerın ya-pıtları üzerinde yapılan araşlırmalar sonucunda sarsılmışsa da yıkılmamıştır. Bu yazının konusu olan ve XVI yüzyılda Istanbul Gözlemevı'nl kurarak gözlemler yapan Takıjyıddln Ibn Marul (1521-1585) yukandakl bilginler kadar da tanınmamakta-dır; ancak matemaıik, astronomı ve optık konula-rında yazmış oldugu yapıtlar incelendiginde onlar-dan hiç de aşagı kalmadıgı gofulmektedlr.
Ondalık kesirleri, Uluğ Bey'in Semerkant Göz-lemevi'nde müdürlük yapan Gıyâsûddin Cemşıd el-Kâşrnin Antmetiğin Anahtan (1427) adlı yapıtın-dan öğrenmış olan Takıyuddln'e göre, el-Kâşrnın bu konudaki bilgisı, kesirlı sayıların işlemleriyle sı-nırlı kalmıştır; oysa ondalık kesırlerın. trıgonometrı ve astronoml gibi bilimin diger dallarına da uygula-narak genelleştırılmesı gerekır.
Acaba Takıyüddin'ın ondalık kesirierl trigono-metrl ve astronomıye uygulamak ıstemesmın ge-rekçesi nedir? Osmanlılann kullanmış olduklan he-sapiama yontemlennı. yanı Hınt Hesabı denilen onluk yöntemle Müneccim Hesabı denilen altmış-lık yöntemı tanıtmak maksadıyla yazmış oldugu Aritmatıkten Beklediklerimiz adlı çok degerti yapı-tında Takıyüddın, ondalık kesırlen altmışlık kesırle-rin bir alternatifi olarak gösterdikten sonra. dokuz başlık altında. ondalık kesırlı sayılann ıkı katının ve
yansının alınması. toplanması. çıkarılması. carpıl-ması, bölünmesi, karekokünün alınması, altmıslık kesırlenn ondalık kesırlere ve ondalık kesirlerin alt-mışlık kesirlere dönüştürülmesi işlemlerinin nasıl yapılacagmı bırer örnekle açıklamıştır. Ancak Takı-yüddin'in tam sayı lle kesrini birbirinden ayırmak ıçin bır simge kullanmadığı veya gelıştirmediğı gö-rülmektedir; ömegin, 532.876 sayısını, "5 Yüzler 3 Onlar 2 Birler 8 Ondabirter 7 Yüzdebirier 6 Binde-birler" biçiminde veya "532876 Bindebirler" bici-mmde sözel olarak ifade etmekle yetinmiştir.
Takiyüddin. bu yapıtında göksel konumlann belirlenmesinde kullanılan altmışlık yöntemin he-saplama açısından elverişli olmadığmı bildirir; çün-ku altmışlık yöntemde, kesir basamaklan çok olan sayılarla çarpma ve bölme işlemlerini yapmak çok vakıt alan sıkıcı ve güç bir iştir; bugun kullandıgımız onluk carpım tablosuna benzeyen altmışlık kerrat cetvell bıle bu güçlügün giderilmesi için yeter-li değildir. Oysa onluk yöntemde. kesir basamakla-n ne kadar çok olursa olsun. çarpma ve bölme iş-lemleri kotaylıKla yapılabileceğl için, Ay ve Güneş'in yanında gözle göriilebilen Merkür, Venüs, Mars. Jupiter ve Satürn'ün gökyüzündeki devinımlennı gösterir labtalan dûzenlemek ve kullanmak eskisi kadar güç olmayacaktır.
Bu önerisiyle gökbilimcilerinin en önemli güç-lUklerinden birinı gidermeyı amaçlayan Takiyüddin, açılan veya yaylan ondalık kesirlerle gösterirken, bunlann trigonometrik fonksiyonlarmı altmışlık ke-sirlerle gösteremeyecegini anlamış ve ondalık ke-sirleri trigonometnye uygulamak için Gökler Bilgısi-nin Sının adlı yapıtında birim dairenin yancapını 60 veya 1 olarak değil de. 10 olarak aldıktan sonra kesirlen de ondalık kesirlerle göstermiştir. Zâtü'l-Ceyb olarak billnen bir gözlem aletini tanıtırken, "Bir ceWelin yüzeyinı altmışlı sinüse göre, digerini
ıse bılgınlere ve gözlem sonuçlannırı hesaplanma-sına uygun düşecek şekilde kolaylaştınp, yararlılıgı-nı ve olgunlugunu arttırdıgım onlu sinüse göre tak-sim ettim." demesi bu anlama gelir.
Takıyuddin, ondalık kesırlerırı trıgonometn ve astronomiye nasıl uygulanabilecegini kuramsal olarak gösterdikten sonra, 1580 yılında bılirrniş ol-duğu Sultanın Onluk Yönteme Göre Düzenlenen Tablolannın Yorumu adlı katalogunda uygulamaya gecmiştir. Istanbul Gözlemevi'nde yaklaşık beş se-ne boyunca yapılmış gözlemlere göre düzenlenen bu katabg, diğer kataloglarda oldugu gibi kuram-sal bılgiler ıçermez; yalnızca ortaçag Islam Dünya-sı'nda Batlamyus adıyla tanınan Rolemaios'un kumıuş oldugu Yermerkezli sıstemin ılkelerine uy-gun olarak belirtenmiş gezegen konumlannı göste-nr tablolara yer venr.
Takjyüddin, 1584 yılında Istanbul'da tamamla-mış oldugu Inciler Topluluğu adlı başka btr yapıtın-da, son adımı atmış ve birim dairenin yarıçapını 10 binrn almak ve kesırleri, ondalık kesirlerle göstet-mek koşuluyla bir Sinüs -Kosinüs Tablosu ile bir Tanjant - Kotanjant Tablosu hesaplayarak mate-matikçllerin ve gökbillmcilerin kullanımına sunmuş-tur. Eğer Tak'ryüddin bu tablolan hazırlarken bırim uzunluğu 10 birim olarak değll de. 1 birim olarak benimsenmiş olsaydı, bugün kullanmakta olduğu-muz sisteme ulaşmış olacaktı.
Batı'da ondalık kesirten kuramsal olarak tanıtan ilk müstakil yapıt, Hollandalı matematikçi Simon Stevin (1548-1620) tarafından Felemenkce olarak yazılan ve 1585'de Leiden'de yayımlanan De 7hi-ende'dir (Ondalık). 32 sayfalık bu krtapçıkta, Stevin. sayıların ondalık kesirterini gösterirken hantal da ol-sa simgeterden yaraılanma yoluna gitmiş ve onda-lık kesirteri, uzunluk, ağırlık ve hacim gibi buyüklük-lerin ölçülmesi işlemterme uygulamıştır. Ancak, De Thiende'de ondalık kesirlerin trigonometri ve astro-nomiye uygulandığma dair herhangi bir bulgu yok-tur. Bu durum, Takiyüddin'in yapmış olduğu araşlır-malarm matematlk vo astronomi tarihi açısından çok önemli olduğunu gösterme'ktedir.
:ift
Takiyüddin'in karalama deftehnden orijinal bir sayfa. Sayfada saatleri. dakikalan ve saniyeleri gösteren mekanik bir saatin tasanmı açıklanıyor. Yukandan aşağıya doğru 1. çark: 60 saniyeye bölünen "saniyeler çarkı". Takiyüddin bu çark üzerinde saliselerin de işaretlenebileceğinl belirtiyor. 2. çark: 9 dişli ve 6 dişçikli "sarkaç çarkı". 3. çark: 36 disli, 6 dişçikli "Târ çarkı". Bu çarkın bir devri 1 dakikadır. 4. çark: 48 dişli, 8 dişçikli "Redif çarkı". 5. çark: 60 dişli. 12 dişçikll "Taksit çarkı". Bu çarkın bir devri bir saattir. 6. çark: 60 dişli, 5 dişçikli "Müdîr çarkı". Bu çarkın bır devri beş saattir. 7. çark: 24 dişli, 24 bölümlû "Saat çarkı". Şemadaki siyah renkli çarka dair açıklama yapılmamıştır.
vc ödcnck aldı. Kcndisi dc rasacha-ncnin nuidürlügünc atanarak inşası-na da nczarer ecmcklc görevlendiri-lıli. Bııgiin. Cihangir Tophane sırıla-nnda kurulmus, olan Iscanbul Rasat-hancsi'nin yapımına kcsin olarak ne zaman başlandığına dair kanıt niteli-ğindc herhangi bir belge bıılunma-masına karşın, rasathancnin aletleri vc yapımı tamamlanmanıış da olsa 1575-I5KO yılları arasında gö/.leme açık nlduğıı kesindir.
Rasathanede Kullanılan Ölçüm Araçları
Takiyüddin'in Istanbul Rasatha-nesi'ndc ölçiim yapmak için kııllan-dığı bclli başlı dokuz alet inşa ecciği sapcanmışcır. Bunlardan Zâc-iil-Ha-lâk gökcisimlerinin ckliptiğc görc enlcm vc boylamlarının bulunmasın-da kııllanılmakcaydı. Ru alecin ilk ca-nımı ıısctırlap adıyla Baclamyııs'un A/fHagesf\nûe vcrilmişrir. Takiyüd-din'dc bu alcti özgtin halindcki gibi aln halkalı olarak diizenlemişrir. Bunlardan ikisi cşic çapcadır vc bir-birlcrine dik olarak sabitlenmişjerdir. Birbirinc dik olan bıı halkalardan bi-ri ekliptigi diğcri kııcııplar halkasını bclircir. Alccin (izcrinc kiiçiik boylam halkası. biiyiik boylam halkası. me-ridyen halkası vc cnlcm halkası ola-rak adlandırılan dört halka daha takı-lır ve cnlcm halkasının yüzcyinc iki doğrıılayıcı ycrlc$tirilir. Zât-ül-Ha-lâk'la Gilncş vc Ay ufuk çizgisi üzc-rindc bııhındııi2.u zaman gözlem ya-parak \y'ın eklipcikceki cnlcm ve boylamı sapcanabilir. Zât-ül-Halâk kullanımında asıl güçliik, gözlem anında alcci gökyüziindeki konıımtı-na ocurcmakcır. Yıldızların cklipcik cnlem vc boylamlarını sapcamak icin Zodyak üzcrindeki takımyıldızlara aic bazı yıldızların ekliptikal boylam-kırının bilinmcsi gcrckir.
Takiyiiddin'in rasathanede kul-landıgı öncmli araclardan biri de l.ibne'dir. Libne basit olarak ceyrek daire şeklindcdir vc gökcisimlerinin meridyen dogrultusunda yiikscklik-lcrini ölcmektc kullanıhr. Bu alctlc gökcisimlcrinin ekvatoral koordinar-ları saptanabilir, Takiyüddin ortacağ boyunca kullanılan Libne'nin bir
varyasyontınu kendisi için inşa ct-miştir. Takiyiiddin Libne yardımıyla giikcisimlcrinin yiiksekliğini gözlc-ycrck, gözlcm ycrinin cnlcmi bilin-diğindcn gükcisminin dcklinasyoıuı-nıı vc CUineş'in meridycn diizlcınirı-de en biiyiik ve en kiiciik yiiksekli-gini gözlcyerck de ckliptiğin cğimini hcsaplamışcır.
Takiyüddinin kullandığı flçiincii alccin adı ZâcU's-Semc vc'l-lrcifâ'dır. Bıı alet cski Islam gökbilimcilcri ca-rafından Şam'da da kullanılmıştır. Zâril's-Scmc vc'l-lrrifâ, silinılirik bir
kııle (izcrine yaray bakır bir halka vc bıı halkanın iizcrine aynı çapli bakır-dan dikcy bir yarım halka kontılma-sıvla cldc cdilir. Bıı bakır yarı halka-nın üzcrinde dercce ve dakika bö-liimleri işarcılcnrnişrir. Yaray halka da başlangıcı meridycndc olmak ii/.crc 360 dcreceye btfliinmû$riir. Ya-rım halkanın mcrkezindcki birckscn ctrafında döncbilcn ve yatay halka iizcrindc kayabilcn ikişcr dclikli iki küciik doğrıılayıcı bulunıır. ZâciiV Scmc ve'l-lrtifâ'yla gilne$ "ö/.leni-yorsa. cccvel yarı halka. yarı halka da
5nl,.ı |W
/,:
-"-
' - -^_-;^7
"*W
?
-
*- ı-
-"'?o-*v-- -
Solda, iki sayfa üzerine çizimleri Takiyûddin taratından yapılmış olan biri dairesel diğeri dikdörtgen iki güneş saatinin çizimleri. Sağda, 0-90" arasındaki tüm açıları açıların trigonometrik değerlerini veren gösterge cetveli (Rubu'l-Müceyyeb).
v.ıt.ıy halka ıj/criıulc kavdmlarak alet. (jiincş ışınları yarı halkanın merke/ine diişccck bicimde ayarla-nır. Bıı yönrcmle gözlcnı zamanı icin (Jiines/in yiikseklijVı yarı halka ü/.c-rinden vc azimııtıı ıla yatay halka üzerinılcn okıımır.
Zâtii's-Semt vc'l-lrtifâ ortaçağ gökbilimcilerinin geliştirdiği hir araç-tır. Bıı alct j;ünümüzde kııllanılmakta ulan tcodcılitin ilkcl vc biiyük boyııt-lıı halidir. Alct gükcisimlerınin her konumıında kullanılabilmcktcdir. Takiyüddin Zâtü's-Scmt vc'l-Irtif3"vı
Mcrkiir vc Venıis nczeKcnlcrinin Gii-ııcs/tcn cıı ıı/.akta bıılıındııgıı zaman-ki kunumıı ilc digcr gökcisimlerinin yilkscklik vc a/.imutlarını bulmakta kııllanmı^tır.
Zat-il's-su'bctcyn Takiyiiddin'in kııllandtgı dördtlncil alcttir. Alct iie
Takiyüddin'in Optiğe Katkıları
Hüseyın Topdemir
Dr A U S*n r"*r Aıaamn OM
Takiyuddin başanlı çalışmaiar sergıledigı optik alamnda. Gozöeöegıriın ve Akbn Işıgı adlı tıır yapıt kaleme alrmştır. Bu kıtabın dikkat cekia yönü. te-mel dokusunun Islam Dunvası'naa yaktasık sekiz yüzyıi önce başiatıirmş olan kökliı ve başanlı optik çalışmalan sonucunda elde edılmiş temel argü-manlardan ve ıprobtemierden oluşturulmuş olması-dır. Öyle W. elde edilen yuksek duzey, I7.yuzyıla kadar Batı'da gOnoelligini koruyan temef tartışma-lann çerçevesini oluştururken. aynı şekılde. Os-manlı Imparalortugu'nda da bütün canlılıgıyla et-kınliginı sütdürmüştür. Bu durumu anlamak ve an-lamlandırmak zoı degildir Çünkü 17,yiizyıla kadar Batı'da oplık konusunda egemen olan görijş. Ib-nu'i-Heysem'ln bır tûr geienek haline dönuşmüş olan gorusleridır. Bu görüşe temel olan diişüncesı-nln Iki boyutıı vardır:
1) Optığe Uışkin soruniarm, geometrık sorunla-ra dönûstürulerek geometrik yoldan incelenmesl.
2) Sonmlann nedenset olarak acıkianması, Aynca, bu ikl temel düsunce aynntıb ve ustalıklı
olarak düzenlenrniş cteneytetle de desteklenmlstjr. Bu tarz bır araştırma modell, çevinter yoluyla Ba-tı'ya aktanlırken, Doğu'da 14 yuzyılda Kemaiudcıin ei-Fârlsf nm araşlırrnalanyta çok daha yûksek du-zeyti tartışmalara olanak ve zernîn hazıriamıştır. Da-rıa sonra 1579 yıltnda. bu kez Takryûddın, hem to-nu'l-Heysem'm Optık ve hetn de Kemalüdc5h el-Fârtsfnrı Opfiûıo Dıizöl*rıes/ adlı çalışmaianna dayanarak Gozbebeğinın veAkkn /s/ç> adlı yapıtım yazmıştr; TakiyOOdln'in amacı. bu Ikı kltabı yorum-lamak ve gerekse ayrmtılardan anndırarak asıl amaca yönelik tw okjunluk duzeyıne ulaştıımaklır. Kitap bır ginş n uç ana bolümden oluşmakta-dır. Glrış'te optige ıllskm baa ternei kavramlar ta-nımlanmış ve optlk konusunda etkin olan kuramla-dan ksaca söz edıimıştır
Birincı bolûm aracısız görme konusuna aynl-mıştır Burada ısık. görme, ışıgın göze ve görmeye olan elkisı ve ısıkla renk arasmdakı iltski ayrıntı-lı oiarak lanışılmıştır. Burıun yanında tartışmaya esas olan bazı temel ükeier rjenimsenmişltr. Bun-lardan bazıiannı şoyie sıralayabılınz;
1. Iştgm kaynağı nesne. tıedeti ise gözdüı.
2. Isıkia bırlıkie göze geten tnçımter, ayr" za-manoa o nesnenin rengini de taşırtar.
3. Göz yamızca ışıklı ya da ısıktandırtlmış nes-neteri aigriar
4. Görme geornetnk bır okjudur. Çunkij yaynan ışık, tepesı kaynakta ve labanı da gozde bulunan bir konı oluşturmaktadır.
5. Işık maddesel bir şeydir; ancak opıik mcele-metef sırasında geometrık bır nesne olarak kabul enılebılır
6. işık ışınları kuresö oiarak yayılırlar ve bu ya-yılım da doğrusal cizgller boyunca olur,
7. Benk ışıga bağlıdır ve ışıgın kırılması ve yan-sıması sonucunda olusur,
Burada öncelıkle ışıçjın dogrusai çızgıleı bo-vunca. ancak küresel olarak yayıldıgı savının öne çıkiıgmı nemen bellnelım. Takjyüddın'ın bu savı, daha sonra Hollandalı fizikçi Huygens (1629-1695) tarafından orfaya konulacak kûresel yayılım kura-mmın ilk anlatımı olarak görülebillr,
Takıyudüıne gore ışık, ıstkn bır nesneden veo nesnedeki her blr nokiadan kuresel otarak yayılır ve yayıiım sırasnda. ıste' ıstemez bazı ışın çızgılerı paralet. bazıtarı birbirine yakınlasan ve bazıları Ise bırbırierınden uzaklaşan dogrular boyunca yoi alır. Buna blr de bu dogrusal çjzgilerde yol alan ışınta-rm kureseJ cnarak yayılcngı dusuncesı ekiendıgınde, o zaman, ısıgın dalga niteliği taşıdıgı ve tıpkı dur-gun tnr suya taş atıidıgında. suda olusan daıgamn etraia dogru büyuyen daireler şeklmde yayılması gıbı yayılıyor oldugunun kabui ectldsgı aniaşılmak-tadır ki, bu da kiıresel yayılımm yalın bir anlatımın-dan başka bu sey değıldır.
Bunun dışrîda aracısız görme konusunda Taki-yuddm'in üzermoe durmamızı gerekııren tnr açıkla-ma" daha bulunmakladıı. 0 da ışık ve renk arasm-daki nedense) Uiskıyi naöeıKen, rengm ışıga bag-
lı oldugunu ve ışrfjın kırılması ve yansıması sonucu oluşiugunu belırtmlş olmasıdır. Bu belırlemenın önerm de yme optik tarlhmde gizlidlr, Çünkü rengln gerçek dogasmın antaşnması Uk kez Mewton'un ay-rıniıiı lenk mc^errıeıen sonucu gercekleşmiştir.
Nevvton oncesı donemde ıse renk konusunda egemen olan kuram, değişim kuramı adı verllen ve rengın ışıgın zayıflamasıyia ya da aydınlık ve karanlıgm kanşrmryla oluştugunu betirten Aristote-lesçı kuramdır. Nıtekım uniu asuonom Kepleı op-lik uzerıne kalem almış olduûu Ad Vıtellionen) Pa-ralipomena (Vıteio'nun Paralıpomena'sıııa Ek) ve Dropiric (Kırılma Üzerine) adtı kltaplannda rengin olusumunu Arıstotelesçı bır yaklaşımia açıklamış-lır, Oysa Takiyüddin. bu ikı bllım adamından önce rengm oıuşumunda kırılmayı soz konusu etmış, Nevvton'un prizması yerlne cam blr küre kullan-
tııışlıı
Kitabın Ikincl bölümü yansıma aracılıgryta olu-şan gorme konusuna ayrıimışur Burada ışıgın ay-nalarda ugradıgı degişimler ve cesltll aynalarda gö-runtürıün nasıi oluştügu deneysei olarak taruşıınıış-lır, Yansıma optiğl, optik blliminln gelişımini err er-ken lamamiayan ve bu anlamda nısbeten aaha kolay olan bir dalıdır. Bu nedenle yansıma kanunu da dahıl oımak üzere buıün Hkelen Anııkçag'da tespll edilmışiir Bu anlamda TakJytiddin'ln konuya Kaıkısı, yansıma kanununu her lür aynada kanııla-maya çalısmasıdır.
UçüıxsJ bOiüm de kırılma konusu ele alınmış ve yoguniugu farklı olan ortamıarda ışıgm yol alırken ugraoıgı degışımter mclenmıştır Ancak yapııgı bfi tün deneysel ve matematiksel Irdelemer sonucun-da Takıyuddm. kınlma kanununu bulamamışfır. Fa-kat konuya degişik bir yaktaşımda bulunmuştur. Antaşılan oduı kı, Takıyuadın sınus kanunuyta ug-raşmamışfır. Çünku çalışmalannı tamamen ge-omeınk olarak eie aımış ve tngonomefnyı ıçın ıçme sokmayarak acıtar arastnda oranlaı ya da esitsiz-lıkler kuımak yoluna gıtmıştır. Oysa sınûs kanurıu-na giden yol kjrişter veya sinüslerden geçmekledir. BOyle bır gınşımoe bulunmadıgı ıçın, onun fcınlrna kanunu dedlgi seyi, blr aritmetiksel eşitsizlik olarak nıtetendirebılıız
38
Itilıın \r Trkmlt
cecveldcn oluşmakcadır. Ilk cetvel,
uelannda bulunan ckscnlcr ctrafında rahatça dönebilecek sekilde düşe) dlarak yerleştirilir. Cetvelln üst ucun-da bir çiviye asılan çektll yardımryla cetvelîn dOseyliği koıurol cdilir. Ikin-ci cetvcl birincinûı iisr ucuna takıl-nııştır. Büylecc hcm dlişcy diizlcm içînde rahatça hareket edebilit hcm
dc birinci cctvcl boyıınca flÇllnuş <>vıı-ğa girebilir. Bıı cctvcl ii/criııdc gözle-mi kolaylaştıncı iki dogruluyıcı bulu-nur. I içöncfl cctvcl ikincinin aksinc birinci cctvclin alt ucuoa bağlannuş-tır. Ikinci cetvel öleüm icin harckct cttırildıginde. iiciincii ceıvcl dc ontinlfl birliktc vc aynı dii/lcmdc ha-rckct cdcr. Ikinci cervclin harckcti sı-lasında alt ııc, iiciincii cctvcl t'i/erin-dcki böliimlü yü/cydc harckct cdcı vc iiı,- cctvcl bir Oçgcn olııstıırıır. UçOncü cctvcl diğeı iki cetvclden da-lıa ıı/ıııulıır. Birinci vc ikinci ccrvcllcr birbirlcrinc dik halc geldlldcrinde,
UeUncU ccrvcl hipotenOs konumun-
dadır. Takiyilddin Xat-ii's-şu'betcyn'i bctimlcrkcn ba/ı bilim adanılannm
HçOncll cetvel ycrine bir daire yayı
kııllaıuhklarını ancak. ccıvclin daha
kullamşlı oldoğunu beJtrriyor.
Rasathane'dc kııllanılan alctlcr-den bcsincisi Rııb-ı mıstar'dır. Alctin sckli dörttc bit daircdir. Alctin tahtfl Oİdugunu anlatabilmck için Rııb-ıı-dcfl'c (tahta kııadrant) adı vcrilmiştir. Rub-l mıstar'ı vapnıak iç/in 4..S m
*"&>
Takiyüddin tarafından yapılıp kullanılan Uslurlap aletine iliskin çizimler.
uzunluğunda Oç tahta cctvcl aJımr. Bunlardan ikisi aralanndaki açı 90° Oİacak sekilde ın, kısımlaıından birbi-rinc cklcnir. Yarıcapı 4,5 ııı olaıı dört-tc bir cember yayıyla boşta kalan iki ııı," birleştirilir vc iiciincfl cetvel bir UCU dairc yayının orta noktasında, bir ııcıı kııadraıuın tcpe noktasında ol-mak ii/.erc sistemc cklcnir. Bıı iiciin-cii cetvclin tam ortasından j;ecirilen bir cksenlc sistcm ver dii/lenıine dik bir sütuna sabitlcnir. Sisteıııin düşey-liğini saglamak vc yükseklik acısını iilcmck için kııadrantm taın mcrkc/ı-ne bir cekiil asılır. Böylcec gükcisim-lerinin yiikscklik avıları dercccli yay ii/erinde okııııabilir.
Uasarhanedc kııllanılan alııncı alct Zatü'l-ceyb'dir. Zat-ü's-ju'be-ıcyıı gibi iki cctvelden yapılmıştır. \ynı ıı/.ıınlııkta iki cctvcl bir ckscn Ctrafinda harcket cdcbilecck ^ekilde uçlanndan bİrbîrine tutturulmus ve
mcrkc/dcn başlayarak 60'a kadar bü-
lümlenmişletdir. Cetvellerden biri-
nin ii/crinde. kolay gö/lcm yapabil-mck için, iki dogrulayıcı vc böliiııılc-nıeniıı son çi/gisinc dc birçckiil yer-leştirilmiştir. Ba/en cckiil yerinc OçOncO bir bölünılii ccrvel konıır. Bıı dıırıımda yılılı/ın yiiksekliginin sinii-sü bu cetvcl ii/crindcn oktınabilir.
Zatü'l-evtar 'lakiyiiddin'in kııl-landıgı alctlcrden ycdincisidir. 'l.ıkı-
yiiddin kcndi bıılıışıı oldııgıınıı SÖV" ledigi bıı aleti Güneş'İfl ekinoks nok-tasına geldigi anı saptamak iein kııl-lanmıştjr.
TakiyOddin'in buluşlanndan biri
dc MUgebbchetfl bi'l-monatık'dır. Bıı alet yardımıyla iki yıldı/ arasında-ki açısal ıı/aklıklar ölciilebiliyordu. Miisebbehcrii bi'l-morıatık yardımıy-la Koc takımyıldı/ı İÇİndc bulıınan iki yıldı/.ın açısal uzaklığı da ölçül-miiştür.
Kasatharıc'dc kııllanılan son alet Bcngam'dır. Bengam gökbilim göz-lemlcrindc Takiytiddın'in kullandıgı astronomik birsaattir. Astronomik bir sautin hıılıınıısjı ve gö/lemlerde kııl-lanılması ölı,iinılerin dııyarlılıgını ar-tırması acısmdan son tlerccc öncmli bir gclişme olmuştıır.
Takiyüddin'in Elyazmaları
Takiyiiddin'in giinümü/e ulaşan elya/maları incelcndiginde. iccrdik-lcri bilgilcrin o dOnem gökbilimi hak-kııula suğludıgı vcriler yanında l'arklı bir onenıi oldııgıı da göriiliir.
Takiyüddin cl ya/malarmda bc-lirli bir bicim kııllaıımamıştır. Kser-lerin hcmen hepsi birbicleriıulcıı tarklı boy utlauladır. Kitapjarda kııl-
frbm IWI
39
Rasathanedeki aletlerle çalışan gökbilimciler. 16. yüzyılda kullanılan gözlem araçlan günümüzde kullanılanlara göre çok hantal olsa da duyarlı gözlemler yapılabilmişti.
lunılun stisler de birbirlcrindcn fark-lıdırlur. Ancuk yuzmuluru önenıli yer-leri, başlıkları. tablo ve şekilleri be-lirginlcştirmck için farklı renklcrden yararlanıldıgı gözlenir. Baslangıç sayfalarında yazmalann Takiyüd-din*e air oldugunu kuşkuya yer bı-rakmuyacak biçimde kanıtlayan ucıklumulur. kuyıtlur ve imza yer alır. ("iinümüz aruştırmacılannı en çok sevindiren de Takiyiiddin'in eserle-rirıin orijinullerinin bir kısmının bıı-güne uluşmış olmasıdır.
O dönemlerde bilim adamlarının yazdıklan eserlerin kopyalan elle çı-karılmuktaydı. Birçok elyazmasının uncak kopyalurı giinümüze ulaşabil-mistir. Orijinal örneklerin kopyalama sırasında meydunu gelebilecek huta-ları içermedigi düşiinülürse araştır-macılar için ne denli öncmli oldukla-n anlaşılabilir.
Takiyüddin'e ait el yazmalarının bir bölümü Boğaziçi İJniversitesi Kandilli Rasathanesi vc Dcprem Aruştırmu Enstitüsü'nde bulunmak-tadır. Enstitü'nün UNESCO'yla (Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültiir Organizasyonu) birliktc yü-riittüğü "Memory of the World" pro-jcsi ccrçevesinde. Takiyüddin'e ait el yazmalarının da içinde bulıınduğu 821 Türkçe, 414 Arapça ve 102 Fars-ça. toplam 1337 eser mikrofilmlcri
çekilerek CD-Rom üzerinde katalog-
lanmaktadir. Takiyüddin'in digcr eserleri başka küüiphanelerin rafla-nndudır.
Rasathanenin Hazin Sonu
Istanbul Rasathancsi ilginc biryı-kım yasamasına rağmen, yıkımın ne-deninc ilişkin fazlaca veri elde edile-mcmiş. Ancak, rasathanenin yıkıh-
Takiyüddin'in çağdaşı Tycho Brahe'nin kullandığı "Armilla Acguatorium"
şında 1577 yılında gözlenen kuyrıık-luyıldızın ve 1578'de baş gösteren veba sulgınının nedeni olurak göstc-rilmesinin, daha da ileri giden ccvrc-lerce Takiyüddin ve rasuthune pcrso-nelinin meleklcrin bucuklarını gözlc-diği yolundaki söylentilerin, şiiphele-ri artırdığı söylcniyor. Şcyhülislam Kadızade Ahmet Şemscttin Efen-di'nin de bu görüşlcri dcsteklemesi üzerine. padisahın vcrdigi emirlc. Rasathane 1580 yılında Kılıç Ali Pa-şa'ya yıktırılıyor.
Rasathancnin padişah cmriyle yıktırıldığı kcsin olmakla birlikte, ko-nuyla ilgili aydınlanmamış birçok nokta vardır. Yaygın bir görüş Rasat-hane'nin, vcrilcn hatt-ı hiimayuna dayanarak Kılıç Ali Paşa emrindeki donanma tarafından dcnizden topa tııtıılarak yıkıldığı biçimindedir. An-cak, topa tutma konusunda kişisel unı yazıları dışında güniimüze ulaşabil-mis hiçbir yazılı resmi belge yoktur. Rasathanenin betimlenen yerinin çok yakınlarında yerleşim bölgeleri olduğu da gözönünde tutulursa bu olasıhğm tartışmaya açık olduğu söy-lenebilir.
Bunca söylentiye karşın, kesin olarak bilinen lstanbul Rasathanc-si'nde nitelikli gözlemler yapıldığı ve bu gözlemlere dayanılarak son dere-ce hassas gözlem katalogları hazırlan-dığıdır. Asıl şanssızlık, Takiyüddin'in arkasından Keplcr gibi bir bilim ada-mının gelmemesi ve yapılmış çalış-maları degerlendirecek bir bilim ge-leneğinin yerleşmcmiş olmasıdır. Bunca söylentinin arkasında, rasatha-nenin yıkılmasının gerçek ncdeni-nin, rasathanenin kurulmasına iina-yak olan Hoca Sadettin Efendi ile Şeyhülislam'ın yer aldıkları farklı gruplann siyasi çekişmesi olduğu sa-nıhyor.
Unınpı Akgiil
Konıı Danışmanı: Remzi Demir
Yar fJor. Dr. At'. Bllim Tarihı Amıfiıhm liatı
lln Yazının kasırlanmastndakı yaıdımtanııdan dulayı
Pra/. l)r. Mrlr Ijikara'ya:
BJ2 Kauılilh Rasatkantu vt lirprtm Araflırma Enuilttıa'tr:
"Mrmorr o/ ıkı Wortd" pro/tıini vurtilrn
Praf. lir Clinav Kal vt arkadaftanna ttfttUt tdrriı
Kaynaklar
MlIK A. K, Oımnlı |MM llım, lsuiiti.il llffi
Dcmıt, K. rtlıytddın'ın ftrUı Huyukltilı .Vnuı Sıııhtlır Mtulnıaı
Tnrpuomırndtn Uılırmıj tllduga Rir t/rurl. Anlun.1192 Sayıll. A~ 0/ıım.alon h lılam, Ankata. 1961) Tekeli. &, Stıırû'ddıu. TaıiyUddıa u Tııe Rtukı'ma Kuıul altlttnnin
Valauıtıı. Anluın. 1158 k-krli S /* kıırdaStatvtTılknâddın'iH'hlttauırSaalKtıaıtrûrıtfO
uunu Daır f.u l'arltk Yıldnfar' Adlı f.un. Ankata. 1** iinvcı. A. S.. htanlıul Raıalkaaat, Ankaîa, IW5
;
lo
Bilim "
