MİMAlRLIK TARİHINDE YENİ AŞAMALAR
FBİTZ DRESSİER
Çatının ayrı ayrı »ğ alanlan modalde sabun kopüğü lle takllt edllir. Üç boyutta çalısılaWlmesinl sağlayan blr blçü masaıında tül modeller ölçülür. Elde edilen ortalama değerler blr kompütere verilir. Masa iizerinrJe görülen model kapalı yiizme havuzuna aittlr.
III
'I 972 yılının en önemli olaylanndan biri Işüphcsiz Münih Olimpiyadının açılma-sıydı. Onun açılmasıyla bütUn müteahhit-mimar. mühendis ve tcknisyenler genis bir nefes aldılar, bunıııı sebebi onlann çok bü-yük bir cesaretle mimarlık tarihinde bir kilometrc taşı dcnilecek cüretli bir dene-meye girişmiş olmalanydı: Olimpiya çaiı-sı. Zira 1967 yılının 13 Ekiminde jüri. Beh-nisch ve Bartner adındaki iki mirnann ta-sanlanna birinci ödülü vererek onlann teklif ettikleri yeni bir catı sistemini de kabul etmişti. Bununla da birçok problcm-lerin çözülmesi için sıkı çalışmalar başla-mıştı.
Gerçi teker teker tel ağ alanlanndan meydana gelen bu çatılann önderlcri var-dı: Melbourne (Avustralya) da bir müzik-hol, serbcst bir sahne, açık bir koruyucu çatı ve levhalardan bir yan yapı, bunlar-dan biriydi. Montreal'daki Alman pavyo-nıınun çadır çatısı ve ön gcrilimli yan ya-pıda Münih'de yapılmak istcnerdcrin bir öncüsiiydü.
Montreal'daki pavyona oranla Münih Olimpiya çatısı on kcre daha büyüktü : Bu 748.000 metre kare örtülü alanla dün-yanın en büyük çatısı oluyordu. Mimann
I : 200 ölçeğlndekl tül modollerlylo taMrlanna çatıların tum görünüşö.
arzusu mümkün olduğu kadar serbestçe sckil vcrilecek bir çaıı elde etmek ve böy-lecc birçok yanlı tabnn kesiılcrini örtcbil-mekti vc ön gcrilimli bir ıcl ağı fikri buna en uygun geliyordu.
Genel ilgi bu yeni çatıyla mcsgul iken, bır laraftan da böyle bir asamanın tama-miyle mümkün olup olmadığının ispaı edi-Icbilmcsi için önemli dcneylere ihıivaç var-dı. Bunun için lasan ve mimari şeklinin kesin olarak saptanması için birçok mo-dcller yapıldı. bunlara lül modclleri adı verilir. Tel ağlannm gclcceği alanlar tül perdelerle kaplamr. çünkü tül de sonraki ag gîbi istcnilen tarafa çekilip gerilcbil-mektcdir.
Yalnız ölçme amaçlan için bu yeterli değildir ve bunun yanında teker leker çatı yUzeylcrinin şekilleri sabun köpUğU modellcriyle konlrol edilcbiliyordu. Plân-lanan bir çalı yüzeyinin askı (en yüksek) noktalanyla en derin noktalan bilinincc. buna uygun bir çerçcve yapılabilirdi. Bu model çcrçeve de bir sabun köpUğU eriyi-ğiııe balınldığı ve tckrar dikkaıle çıkanl-dığı takdirde çerçevenin içindc daima yart durumlanna göre mumkün oian en küçük yüzeyi oluşturan bir sabun köpüğü taba-kası elde ediiiyordu, aynı zamanda o her yerde aynı gerilim koşullarını gösteriyor-du. Böylece sabun köpüğü gcrilmiş bir tel agının en ideal şekli oluyordu, yalnız bu-rada da bir fark vardı: tcl ağının kendi-sinc göre bir ağırhğı olmasına ve çatının en küçük yüzeyini etkilemesine rağmcn, sa-bun köpUğünün pratik bakımdan agırlığı yoktu.
Yurme talonunun ana dlreğl 80,4 metre yilk-•ek ve 3,5 metre kalındır.
II
| ^r^"
VI ► . •
. JİM
T«l ağların üzerina pekslglas'tan levhalar yerlestirllirken.
Tüm ağ ile beraber yukanya çekllmeden önce kablolann asıldığı başlılc
Yüzme salonunun ağında kenar kabloların yere montajı.
Stadyum çatısının direk baslığı.
Üç boyutlu ölçii masast:
Bu gibi deneylerin yardımıyla tiil mo-delleri ileride yapılacak çatının son şeklini aldıktan sonra, sıra ölçmeye geliyordu. Bu esas itibariyle üç boyutlu masa denilen bir ölçü masasmda yapıhyordu. Burada x, y ve z gibi üç eksende çalışmak kabildi. Bu sayede modelin üzerinde ölçü masasının çahşma alanı içine giren her nokta sapta-nabiliyordu, aynca, bir kompüter bu nok-talann üç koordinatını da çok büyük bir duyarlıkla hesap ediyordu.
Bütün mesele, bu modellerle esas yapı-nın geometrik ve esneklik bakımmdan ay-nı olmalanydı, çünkü ancak bu sayede öl-
çülen kuvvetler ve şekil değiştirmeleri bir çevirme katsayısmın yardımıyla asıl yapı-lacak çatıya uyabilecekti. Buna ilâveten öl-çü modellerinde çatı yüzeyi çelik tellerden bir ağdan meydana gelecekti, bunda 24 mm. yeı24 tel düşüyordu ki, asıl yapıda bu açıklık 3 metre olacaktı.
Işin en önemli tarafı modeller üzerinde yapılan yükleme testleriydi, bunlarda asıl çatıda meydana gelecek kendi ağırlığı, ula-şım ve kar yüklemeleri ve rüzgâr çekişinin simule edilmesi (taklit edilmesi) gerek-mekteydi. Bu yüklemeler ağın teker teker diiğüm noktalanna asılan ölçülü ağırlıklar-la yapıhyordu. Bu ağırlıklann hepsi çatı-nın belirli bir yüzeyi için hesap edilmiş
12
-
yüklerin karşılığı idi ve bir çevirme kat-sayısı ile modeller için küçültülmüştü. Ba-sınçh havanın işlettiği bir tertibat ile mo-dellerin altına bir plaka indiriliyor ve bu-nun üzerinde bulunan ağırhklar ağlara yükleniyordu. Bunlann meydana getirdi-ği şekil değiştirmeleri de çift pozlu fotoğ-raflarla saptanıyordu. Bu resimler bir ağın yüklenmeden ve yüklendikten sonraki durumunu ve böylece şekil değiştirme de-recesini meydana çıkanyordu.
10500 bilinmeyenli denklemler:
Bu gibi ağ konstrüksiyonlannda en zor problem ayn ayn ağ parçalannın tam öl-çülerini bulmaktır. Kompüter otomatik olarak çatının meydana gelecegi ağ kesim-leri için 1/10 ölçeğinde plânlar çizer, bun-lar yaklaşık olarak tiim 4000 mctre karelik bir yer kaplarlar. Karmaşık şekliyle esas spor holü en çok güçlük çıkaran plân ol-muştur. Yan ağ kesimlerini saptayabilmek için burada yalnız yan ağ noktalannın de-ğil, aynı zamanda ağın biitiin ötcki düğiim noktalannın da üç boyutlu koordinatlan-nı belirtmek gerekiyordu. Bunlann elek-tronik hesabı için ise kısmen 10.500 bilin-meyenli denklemler ortaya çıkmıştır. Top-lam olarak bu çatı konstrüksiyonun tcker
tcker ölçülerini hesaplamak oldukça güç olacaktır, örneğin ağ alanlannm yan tel-lerinin uzunluğu 15 kilometre tutmakta ve yan tellerini ağa saptamak için de 15.000 kelepçeye ihtiyaç olmaktadır. Stadyumun kuvvetlerini üzerine alan ve serbest olarak batı tribününiin üstünden sarkan yan kab-lo 350 metre uzunluktadır, paralel serilmiş tellerden bir demetten meydana gelir ki, bunlar 5.000 tonluk kuvvetler için birbiriy-le birleşmiştir. Ağ tüm olarak 150.000 bir-Icştirme düğümlü 220 kilometre telden bir araya gelir.
Geleceğin yapt tekniği:
Yüzme holünün çatısının ana yükünii taşıyan direğin çelik duvan 70 mm. ka-Iınhktadır. çapı 3,5 metre ve çektiği yiik 3900 tondur. Spor holünün esas iki direği bundan da daha büviik bir yiik taşırlar. Bunlann her ikisi de 60 metre yiiksektir ve 5000 ton yük taşırlar, ki bu 30 dizel lo-komotifinin ağırhğına eşittir.
Olimpiya çatısının yapımında elde edi-len bu tecrübeler asıl gelecekte faydah ola-caklardır. Bu bakımdan bu yapılann de-ğeri için harcanan milyonlann çok üzerine çıkacak ve bu hususta yapılan eleştirmele-re gelecekte cevap verilmiş olacaktır.
HOBBYdcn
Eğitimin antacı kafayı canlı bir çeşme haline sokmak olmaltdtr, bir rezervar değil. Yalmz içeriye pompa edilmekle dolan bir kafa, dışarıyu pompa edilmekle derhal boşalabilir.
M. MASON
.
Biitiin öğretim sanatı genç dimağlarm, sonradan ketıdilerini tatmin maksadt için, doğal meraklartnı uyandırmak sanatmdan ibarettir.
ANATOLE FRANCE
Bugiinün biitiin eğitiminin yaptığı şey hayal giicii pahasına belleği geliştirmek olmaktadır.
LOARU JOHNSON Eğitim sayesinde insanlart yöneltmek kolay, siirmek giiç, yönetmek kolay, fakat köleleştirmek imkânsızdır. LORD BROUGHAM
tyi bir öğretmen kendisini yavas yavaş tiizumsuz yapabilen biridir.
THOMAS J. CARRUTHERS
13
