Öğrendiğimiz herşeyi, haber-leri onun üstünden okuyoruz, üzerine anılarımızı yazıyoruz, resim yapıyoruz, paketlerimi-zi, süslemeleri onunla yapıp, temizlikte bile kullanıyoruz. Kâğıt, kütüphanemizdeki ki-taptan, cebimizdeki paraya kadar yaşamımızın her yerine girebilmiş. Onu hissetmeden bir gün bile geçirmiyoruz.
Ti UK kâğıtçiltğlnin ba-bası Mehmcı Ali Kâ-gıtcı. ilk "l'iirk kâgıdını LTlus gazctesinin yeni çtkacak ekinde dcne-mc şaıısı buldugunda. gazetcntn başyazan Patih Rıflcı rYtaj île bırlik-tc Atatürk'e giderleı ve eki grJsterir-ler. I'zıın siirc ckc bak.ın Aratiirk. Kâğıtçi'ya donct \c "ıştc çocuk, uy-garltğın hamuru bu* dcr.
Yüzyıtlaı boyunea insanlar için bir
dlSaVUrUJTI .ıı.nı ıılan kâğlt gcrccktcıı
ılc uygarlığtn basao sayılabilir. Mo-zart'ın notalan, Shakespearc'İn eserie-ıı. haıta biitiin bir tarilı bıı icadııı iistii-nc yazılmısjardır.
Insanlarm yıllar boyunca yazma vc çizmc için dcncdiklcri taş tablctlcr. mctaller, yapraklat, tahta levhalar, ka-bııkl.u \c derilerden sonta, ekonomik olarak daha bol vc kolay işlcncbilit bir maddc ihtiyaeı ile ortaya çıkan kâ£ıt. şu anda pccrc-1 vc çclik sibi en önemli cndiistri maddelerinden biri haline gCİmİŞ dııııımda.
Kski imalatçılann yıllar önce cllc-riyle yapoklan kâ£ıt ile buı;ün gelij-miş. makinalarla yapılan kâgıdın tarifi hâlâ aynı: Sıı \c sclıilo/ clyafı: 9ı. °5'i stı. % 5'i katı maddcden olusan bamur, clcktcıı gcçirilip. sii/.diirıilcrek "A ')5'i katı % 5'i su olan kâgıt haline ectirili-\oı. Sn molekıillcıı cKal ıııolekiillcriııi
cckiyor; sıı siizdürillilnce elyaf arasm-da katı bir aravii/cv OİUŞtUtacak şckıl-dc ycııi bağlat kıırııltıyor. Elyaftaki molckiillcr sııdaki ınolckiillcrlc birlc-
smcc kağıt olusuyor. Çevre Sorunları
l'anuıklıı vc kctcn kumas, paçavra-
l.ıı. saıııaıı. kıırıı ot. kcııcvir gibi dc£işik maddclcrdcn sonra iyi sclUİoz kaynak-ları olan agaclara geçilip, vcııi tcknolo-jilcrdc araya kimyasal maddcler dc jji-
rince, "uygarJığın hamuru" cevrecilct tarafindan ormanları yok eden, suyu,
havayı vc tnpragı kirlctcıı baslıca cn-diistrilerdcn birı olarak nitclcndirilmc-\c lıaşlandı. I lcı \ıl ıliinvuıla ınilyonlar-ca ron kâjjıt iircrimi için yinc milyonlar-ca mctrc kiip orman \ok cdiliyor. 1W4 yılında 153 iilkede diinya kâgıt iiretimi 2683 milyon tona ıılasmış.
Ilammaddc kauıaüı prohlcmi atık
kâgıtlarm yenîdcn kullammı ile biraz olsnn aşılmaya çalışılsa da cndüstrinin diğcj atıkları problcm oln.şnırııyor. Kâ-j>ıt l'alırik.ılarmd.ı parlak bcya/. kiigıt iircrimi icin klordioksit gibi bcyazlatı-ıı maddeTer kullanılıyor. Bu işlem di-
yoksinler \e diget yiiksck toksisitcli maddcler dahil hircok /chirli maddc-dcn olıışan bir koktcyl yatatıyor. lîıı van iiriinlcrin binlcrcc tonu hcr yıl sıı kaynaklarına vc havaya karışıyor. Ba-lıklara ve kıışlara olan /.ararının yanısı-ra insanlar da bıından oldııkca fa/.la na-siplcniyorlar. Çevre Korııma Örgii-tü'niin kısıtlamaları sonııcu btı atıklar azaltılsa da. cok az bir miktarı bilc çok /ararlı. Klor ycrinc kııllanabilccck cn iyi alrcrnatifler hidrojcn pcroksit. ozon vc oksijcn gibi oksijen bazlı beyazlatı-cılar. Dünya çapında bazı imalathane-lcr tamamen klorsuz yüksck kalitcdc
Yazma ve çizme için kullanılan birçok tekniklen sonra, M.S 105'te Çin'de Ts'aı Lun tara-fından bulunan kâğıdın kaynağı lifti. Yeni bulunan bu teknikte keten, pamuk gibl kumaş-lar ya da dut. kenevir, Çin otu, pirinç sapı gibı bitkller dövülerek liflerine aynlıyorlardı.
54
Kilıın .. I, i ı,.l.
kâğıt üretmeye başlamışjar. Çevre Ko-rııma Orgiitii'nün yakında getirecegi yasaklarla bütiin kâgıt imalatlıancleri klor kııllammını durdıırııp, ycrinc baş-ka maddeler ktıllanmak /.orıında kala-caklar.
Türk Kâğıdı
Tiirkçe'de kâğıt kclimcsi Arapça clyaf hamııtunun tokmaklanınası aııla-mına gelen "kakaç" ya da "kakat" tan gcliyor. Yapımını Araplardan ögrenen Tiirklcrin kâgıtla tanıs,maları diger ül-kclcrc göre çok gec bir tarihc dcnk ge-liyor. Çinlilcrin M.S. 105 yılında bııl-duğu kâgıtla Avrııpahlar. Araplar aracı-lıgıyla 1200'lcrdc tanışıyorlar. Tiirklcr de yinc aynı şckildc Araplardan kâgıt yapımını öğreniyorlar. 1453'te ellc imalat yapan ilk kâğıt tabrikası lstan-bııl'da Kâgıthanc'de kıınılmuş. Çinli-lerin tekniginin dcvamı olan bunun gi-bi birkaç imalathane dışında ilk mo-dern tiretim yapan fabrika I846'da I lalkapmar'da kıınılmıış. Ancak, o dö-ncmdc kapitiilasyonlar yiiziinden Av-rııpa'nın dampingi ile karşı karşıya kalmış vc kısa siirede kapanmış. Diğcr denemeler de bıınıın gibi başarısız ol-muş. Cumhuriyet döneminde ycnidcn bir kâğ_ıt endiistrisi kıırma diişiinceleri itirazlarla karşjlaşmış. Türkiye'nin kâgıt üretimi için uygıııı olmadıgı söylenmiş. Ormanların a/.. cnerjinin kısıtlı olması bıınun icin nedcn olarak göstcrilmiş. Zaten çok ucıı/. olarak ithal edilen kâ-gıdın üretilmesinin gercksi/. olduğıı söylenmiş. Tiirkiye'ye kâgıt ihraç edenlerin ve bundan para ka/.ananla-rın te/.gâhlamış olabileceği bu itirazlar. Mehmet Ali K3gıtçı'nın Tıirk kâgıt endüstrisini yaratmak için yaptığı kişi-sel çabaları da engellemiş. Biitiin bu itirazlara ragmen, Mehmet Ali Kâğıtçı Avrupa'ya gidip kâgıtçıhk tahsili gör-miiş. Kagıt fabrikalarında çalışıp, bu
teknolojiyi (igrendiktcn sonra. hazırla-dığı veşicli raporlarla Tiirkiyc'niıı bıı cndüstiye ihtiyaç dııydııgunu kanıtla-yarak, 1936'da ilk fabrikanın kıırıılma-sını saglamış.
Arkasından ayılan fabrikalarla, o döncnıdc tamamcn kamu clindc olan üretim 10 000 tondan 1957'ye kadar 110 000 tona ıılaşmış. Bugiin 9'tı ka-muya ait, 30'u özel fabrikalarda 1,2 milyon ton kâgıt üretiliyor. Kişi başına yıllık kâgıt tüketimi 1936'da I,X k" ikcn 1995'te 21 kg'a çıkmış. Birçok en-gclc karşın kısa zamanda gelişen kâgıt cıuliistrisinc ragmen. yine de yıllık kâ-gıt tiikctimimiz 23.6 kglık Asya ortala-masının altında. Bu rakamlar ABD'dc 332 kg, Avrupa'da 96,5 kg. Diinya or-talaması ise 47,7 kg.
Tiirkiye'de kullanılan kâgıtların % 45'i ö/.el fabrikalarda, % 32'si kamuya ait SKKA fabrikalarında üretilivor. fi
Daha sonra lifler ıslatılarak hamur haline getiriliyor ve büyuk bir kazan içine konularak daha fazla su ekleniyordu. Ahsap çerçeveler bu kazana batırılıp, çıkarılıp, suyu süzdü-rûlüyor ve elde edilen kâğıtlar kuruması için tek tek asılıyordu.
23'ii isc irhal cdiliyor. Üretilen bu kâ-gıdın % 35'i eski kâgıtların ycnidcn kııllanımıyla yapılıyor. Veniden kıılla-nım oranı ABD gibi gclişmiş iilkelcrc yakın olsa da.Tiirkiyc gibi scliilo/. kay-nagı a/ olaıı bir iilkcde bıı rakamın 7r 50-60 lara vıkması gcrckiyor.
Kamıı fabrikaları ormanları kıılla-nırkcn. atık kâgıt kullanımını özel sek-tör yapıyor. Ozcl scktör ycrli atıkları kullanmaııın yanında dışarıdan da atık kâğıt satın alıyor. Kamu fabrikalarında ürctimin %85'İ ormanlardan, %10'u kcııdir vc samandan \c %5'i atık kâ-gıtlardan OİUŞUyor.
Atık Kâğıt Kullanımı
Varatılan çcvre problcmlcrini bü-yiik olçüdc azaltan atık kâğıtlar yıllar-ca gazete ve pakct kâgıtları iyin ktılla-nılmış. Bııgiinkü tcknolojiylc tcmizlik iiriinleri dışında biitiin kâgıtlar için gc-çerli. Eski kâgıtlar birinci hamıır kâgıt-ta bilc kııllanılabiliyor.
Kâgıt üretiıııindc atık kâgıt kıılla-nımı, yeni yeni gündeme gelen çcvre sorunları ile birlikte başlayan bir şcy dcğil. I729'da kâgıt yapımı içın ağactn ilk kez kullanılmasmdan öncc. scllii-löz kaynagı olarak kcten \ e pamuk ku-maşlar kullanılıyordtı. Sadece bıı kıı-maşlara dayanan iiretim. kıımaşlarm azalmasıyla krize giriyordu. Bıı kıtlık
Traımuı m'.
:..î
zamanlannda ank kSğıtlar yeniden ba-
nuır haliııc gctiriliynrdıı. \£ucların kullanılnuya hasjamlıgı döncmdc hcı ağacın kullanılabilmesi için yctcrli teknoloji yoktu. Bol bol kullanılan sc-liılıı/ oranı yüksck a&ttçlanrj Ktsa /a-manda tükcnmcsi \ü/ündeıı aıık ka-gıtlara başvıırıılııvordtı. Atık kâ£ıı kııl-lanımı, armanlarm kurtanlmasmdaki
rnlii dışında. ha\a kûiiliğini '" 74. sıı
kiriiliğini isc ' < 34 oranında azaltıyor.
\nk klğll ycriııc vcııi uğaclar kııllan-mak iki kat d.ılr.ı l'a/la cncrji vc Uç kat dah.ı l'.ı/la sıı kııllanıım "eıckıiıivoı Biıtiin bunların yanında, hamuriaştjr-ma vc bcyazlatma oşamalarında kulla-nılan kimyasal maddelerin bfiyfik <>l-çfide azalması sağlamyor.
Atık kâğıtların dcğcrlcndirilmcsi s.ulccc kâğıt iirctimiylc sınırlı dcgil. Atık kâğıtlaı lıcı yenidcn lumuırlastı-ııldıkl.ıııııdu. kûğıı k.ılircsı diisıivor vc zayıflıyor. Bıı \ii/dcn yeni kııllanım
alanları aranıyot. Örneğin. \Bl)'de \\ıstıııısın'dc .ıı.ışiııınacıl.ır aıık kâiıt-ları atık plastiklc hirlcstmp. sıcaklık \c
basınç uygulayatak sandalyc, koltuk
vu/ii vc küpek tubaklurı vapıynrlar. Baska bİI dcııcnıc dc I lollş \\ood'da Sahnc akscsuarları \c goeebe isciler icin yapıl.m haıınak lasaıımlaıı.
Eski Alternatifler
Kağıdın icadma kadartarih boyün-
ca vc hatta >mıdi bilc vazı ya/m.ık vc çi/nıck içiıı kııllaııılun. kâüıdu hcıı/.c-ycn ama kûgıı olmayan çesitli nıudde-lcrc rasilamşor. I'apırııs. şimdi dc kııl-lanılan cn cski ya/ı yazmu materyali. Ingilrzcedc kâgn anlamına gclen "pa-per" papirustan geliyor, Papirus, Afn-ka'mn birçok böigcsinde nchiı ve "öl-lcrin sığ ycrlcrindc yctiscn. boyu S m'vc kadat ıılasaıi \c odıınsıı olıııayun. scnclik bır stl bitkisi. I'apirıısıın ha/ıı-
Kozadan ya da kâğıt dut ağacından çıka-rılmış saf ipek elyat da kâgıt yapımı için mükemmel bir hammadde.(Altta) Dûnyanın birçok yerinde hâlâ kâğıtlar her yörenin farklı hammaddelehyle. Çinlilehn kullandığı teknikle elde imal edilebiliyor. M.S610'da Çinlilerden kâğıt yapımını öğrenen Japonlar bu teknıği kısa zaman-da geliştıhp mûkemmel kâğıllanyla tanın-mışlardır. M.S 700'lerde Semerkant'a. Bağdat'a. Mısır'a ve Araplara yayılan kâ-gıt yapımı Avrupa'ya ancak 12. yüzyılda ulaşabilmiş. Avrupa'da bu zamana kadar parşömen ve tirşe kullanılıyordu. Kağıt yapımı için hammadde olarak ilk başlarda pamuk ve keten kumaş parçalan ve atık kağıtlar kullanılıyordu. Kaynakların tüken-mesiyle patates, mısır yaprakları. saman, kuru ot ağaç kabukları gibl farklı dene-melerden sonra ağaçların kullanılmaya başlanması 19. yüzyıla denk geliyor.
lamş asamasında, bitkîhin sapımn alt bolgcsinin kahııgu soyulup, iç kısmı
ıı/uıılamasma ayrıhyor. sııda islatlüyoi \c tck bir \ii/c\ olııstııracuk sekilde ıısi ıısic konıılup basıın, ııygulamyor, Papinıs aym agırlıktaki hcrhaııgi bir ıııodcın kûgıttan daha saglam vc lıer liitlii ya/.ı. ci/.inı vc hoyanıa için kıılla-nılabilcn bir mal/.cmc. Başka bir nıal-zeme dc tropîkal bölgelerde kullanı-
laıı lapa. Tapa ılııt. incir vc ckmck agaci kabııklarındaıı yapılan biı ccsit kabıık kâğtdı. Agaciarın kabuklan akaıı sııd.ı vııınıısatıhyor, iist kabuk aııhvor vc ieteki kabuğa bir cizik atılıp cok incc dilimlcr halindc soyulııyor. Bıı dilimlcr kıırııtıılduktan soııra dö-viilcrck gcnislctiliyorlar.
A/tcklcr vc Mayaların kııllandıkla-rı \niure vc lluun da, 'lapa gjbi döviil-müs dut vc kenevir kabuklan. Tâpa,
Tayvaıı'd.ı ie////[>uıı/ıx [>ı/[>\/ilı/ııs ad-
h bır ııgaçtan yapılan beyaz, yumuşak
:.ı.
II.'.- , ,r Trimk
ve sadeee kiicük hoylarda yapılan bir çe§h kâgıt. Bitki günlercc suda bckle-tildikten sonra ö/.ii çıkarılıyor. kurııtıı-lııp. kabartılıyor.
Tîışe, buzağı deris'tnden, parşö-men ise koyıın derisiıulen ıı/ıın birsü-reçte yapılıyor. Derinin tiiyleri ayıkla-nıp. 15 giin boyunca kirecc yatırılıyor ve temi/leniyor. Tahta bir çcrçeveyc geriliyor. Rütün piiriizler giderilince tebeşire yatınlıp, sünger caşı ilc ovulıı-yor, Parşömen üç biıı yıl önce Perge kralı II. Eumenes taratindan papirusa alternatif olarak bulunmu§.
Selüloz Elyafın Önemi
Kağıdın tcmcl rnaddesi olan selü-ld/ clyafı. hitkilcrin hiicre dııvarlarını ohışuıran yogtın bir madde. Değişen u/unluk ve kalmlıktaki bıı clyaf farklı bitkilerden çıkarılıyor. Runlar döviile-rck birbirinden aynlıyor. Döviilmenin elyafın boyu kısaltılmadan, hidrasyon olmadan (clyafdaha fazla su almadan) ve liflenme olmadan gerçekleşmesi gerekiyor, Selüloz oranmın fazla olma-sı ve dövme şekli kâğıdın kalitesini bclitliyor. Seliiloz hidroli/le gliiko/a ve nişastaya dönüşcbilcn bir çcşit kar-bonhidrat. Tatsı/. beyaz, kokıısuz, bu-harlaşmayan ve sııda çözünmeycn bir madde, 9000 mlik tck bir scllülöz elya-fının agırhgı 3 gr. Seliiloz pamıık, ke-ten ve ba/ı ağaclarm iclerindcki yıı-mıışak özde neredeyse saf olarak bultı-nuyor. Bu yüzdeıı bıı biıkilcr kâğıt yapmada öncelikli olarak tercih cdili-yorlar.
SeJUlOZ oranı fa/la olan bitkilcrin az bulunması vc pahalıya gclmesi yeni arayışlar gercktiriyor. Bugiinkü tekno-lojiyle lıer tiirlii bitki kâğıt için kulla-nılab'ıliyor. Her cürlii ağac. saman vc otlar da seliilo/ kaynaklan. Kolay bıı-hınan ve çabuk yecisen bitkilerin kâğıt için gerekli özellikleri gcliştirilebili-yor.
Selüloz kaynağı az bir iilkc olarak Tiirkiye'de de denemclcr yapıhyor. 1994te ABD'dcn yıllık bir bitki olan kcnaf tolıumları ithal edilmiş ve cncsi yıl hasadı yapılmış. 3-4 metre boya ulasan bitkiden iyi sonuc alınmış. Yine bn denemelerden biri TÜBtTAK MAM Gen Mühendisligî ve Biyotek-noloji Araştırma Enstitüsil vc SE-KA'nın ortak bit projesi. Laboratııvar-larda kâğıt nicelikleri gcliştirilmış ka-vak klonlarınm elde edilmesi icin ça-
bşmalaryapılıyor. Kâgu endüstrisi icin istenilen ö/.clliklcr, gen transferi ile kavak bitkisinin gcnctik yapısına kacı-lıyor.
Secilen örnek tiir vc klonl.ırın DNA bankaları kurıılarak DNA par-mak i/i calışmaları yapılmıs ve Özellİk-le kâğıt yapımmda önem tasıyan hig-nin vc kompo/isyonu gen cransfcri ilc değişcirmek ve hı/lı ürerinı amacıvla dokıı kiilcürü sistcmlcri gclişcirilmiş. Projc sonıında kâğıt sckrörii İÇİn, ham-maddcdcn basjayarak en yenı biyotek-nolojik yöntcmlcrlc ckonomik ham-maddc kaynakları saglanabilecek.
