Bilgi süper otoyolu adı altında, insanların evlehnden çıkmadan "iş" üretebildikleh, para harcadıkları, ev-lenebildikleh, seksyapabildikleh bilimkurgusal topluma doğru gidişisimgeliyor Internet. Bill Gates'in ve futurologların tahminlehni doğru çıkarırcasına inanılmaz bir hızla büyüyor, gelişiyor. Bu arada kendi kültürünü deyaratıyor. Avrupa veAmehkalı Intemet'çi gençler, kendilehnin neden böyle olduklannı "si-berkültürel manifestolarla" anlatmaya çalışıyor. Birçoğu bilgisayar ile ilgili işlerde çalışan, bu yalnız, içi-ne kapanık insanların yaşam ve iletişim şekilleh medyanın da ilgisini çekti. Türünün ilk ve en başanlı fil-mi olmasa da, "The Net" Intemet unsurunun ana tema olarak kullanıldığı film olarak ortaya çıktı.
FII.Min-: karakterlcr. birbiı-lerini ücrcckccn hicbir za-man görmcden "chat" (soh-bct) adı vcrilcn bir Intcrnct scrvisı aracılığıyla konuşu-yorlardı. Ciercekten, Intcmct iizcrin-dcki bıına bcnzcr servislerin iircıtik-leri "sayıs.ıl trafigc" bakacak olıırsa-nız. bunların hic dc azımsanmayacak miktarda kııllaınlan scrvislcr oldııgu-nu gün"ır\ıınüz. Sohheı scrvislcrindc ycralan \e ilginize uygun bil "kanal" sc^crck tartışma ortamına kaolmanız miimkiin. Kanallar kışilcrin isteklcri-ne görc otomatık ol.ırak varaıılıyor.
Kanallarm bir kısmı hcrkcsin kııl-lanımına açik. Ancak bir ıkı kisj ara-ııızda öz.el olarak konıışmak istediği-niz zaman. kimscııin si/.i rahatsız cdc-
mcyccegı bir kanala çekilmeniz miimkiin. Kıırııciistı oldııftunıız kana-lın aynı zamanıla operarörüsiiniiz de. Yani istemediginiz, asıl konıınıın dışı-na cıkaıı insanları ııyarabilir. kanald.ın atabilir. daha ilcriye gidip 0 scrvisi kııllanmaktan cam.ımen men cdcbilir-Mİİİ/. Sohbet scrvislerindc vcr alan konıılanıı bır cogıı ashnda bilgisavaıla ilgili; daha sonra fizik. matcmatik. ap gibi alanlardaki tarrışma kanalları gc-liyor. Kanalların içerik olarak birsınırı yok. Bahçecilik ve çiçck ycciştirmc. klasık ya da etnik miizık gibi konıılar-la ilgilenebiUrsiniz. Ancak, sohbeı servislerindeki bazı kanallar şıı aıula ABD'dc Intcrnct'in sansürlenmcsı \c gcli$iminin dcnetim altına alınması için ealısmalara başlanmasına yol actı.
Ha/ı sohbeı scrvislcrııulc cinscl l'antc-zilcrin karşjhkh olarak anlatıldıgı ka-nallar var. Sansiirc yol acan jcy aslm-
da bu fantezi kanallao dcğll; bıı ka-
nallara erişimini ycti^kin olan/olma-yan diye ayırmanın mümkiin olmayışt Kanıın taslagını hazırlayan \cb-ıaskalı. Dcnıokraı l'artili Scnaıör Ja-mcs Kxoıı, Kongrc üyclcriııc bıı gibi kanallarda nelcriıı anlatıldıgının bir-kaç ttrncgini gösıcrdi: "Kız.ın adı Ka-rcn. ycdi yaşjnda. GögüS ııcları ve bo-üa/ı kcsilmcdcn öııce dokıız crkck ta-ratından tecavüz cdildi." Bıı alıntıla-nan bölüme bcnzcr cocııklara yönelik cinscl şiddct goriintillcri ve anlatıları lntcrnct iizcrindc bıılıınabiliyor. Bxon vcrılıği bır örncktc dc. \merica Onlinc ( MtD'nın cn biiyiik Intcmct
58
11,1ı».. IrUıl
servis sağlayıcısı) servislerini kullana-rak Internct'e cvmdeıı haglanan bir çocuga, sohbec kanallarmdakİ belirsiz bir kisi tarafmdan. içinde nasıl kıılla-nacağının bilgisinin dc otdiığu, bir dosya gönderildiğini \e dosya uygıuı şekilde acıldığı zanıan ekranda sevis-mc pozisyonlarını gösteren resimlerin cıktığını belirtiyor.
Intcrncc üzcrindcki pomografik malzcmc sadccc yazılı fantczilcrdcn ve fotoğraflardan olusmııyor. \V\Y\Y üzerindeki scrvislerdc scs ve video klip olarak pornografik gorüntiilet, caıılaııdırmalar bulmak miimkiin. Bunların birçogu video kasct iizcrin-dc dağıtılanların doğrudan sayısallas-tırılması ile eldc edilcn vidco kliplcr. Tabii. bıınlar dı^ında Pcnchou.se, Pla\bo\ gibi erotik dergilerin "rcsmi" \\\\\\ servisleri de var. Exon, yasa-nın (cam adı Communicacion Dc-cency Acc, lleıişim Tccbiyc Yasası) bilgi siipcr ocoyolunu kırmızı neonla-rın yandığı bir bölge olmaktan çıkar-ma ve çocukları miistehcen ve ahlak-sız mcsajlardan korııma amacını tası-dıgını belirtiyor.
Bıı, Intcrnct'i sansürlcmc cahşma-larmın ABD'yi ilgilendiren yönii. In-ternct'c bağlı lıcr de\ letin lıükümeci
bııııa benzcr kaygılar tasıyor. Ilükii-mctler. diinyanın her yerinde. önce-likle bu ycni ilccişim ortamını anla-nıava. daha ;>onra da onıı sıııırknacak kıırallar ve yasalar koymaya çalışıyor-lar. Kimi hiikümetler Intcrnet ve onun "siberkiiltürii"nii milli dcğerle-rine tehdiı olarak algılıyorlar; kimileri isc, ABD örnegindc oldııgıı gibi, In-tcrnct ile gelen pornogratik maccryal. politik fikir ayrılıkları ve hatca kiilcü-rel emperyalizm gibi "kotü" !}c\lcr-dcn korkııyorlar. Geçen aylarda ıııcv-dana gclcn 511 olaylar hiikiimctlerin Internct kııllammına kıırallar koyııp, onu egemcnliklcri altına .ılmava vahs-tıklarını giistcriyor:
•Çin hiikiimeti II Şubac'ta, Ileci-şim Bakanhğına baglı bir kıırıım ara-cılığı ile Incernec'c giden ve gelen tiim trafigin izlencccğmi,l6 Şubat'ta ise iilkclcrindeki 50 (100 civarı Incer-nct kııllanıcısının polisc kayıt yaptır-ması gerektiğini ilan ecti. Firmaların ve şahıslann Incernct'i kııllanarak ka-mıı lnı/.urıınu bozacak bilgi iirctmele-ri, cransfer ecmeleri ya da kopyalama-ları yasaklandı. Çin. Incernec'c cek bir gcçit noktasından (gatcuayi bağlanıp, bıııııın ii/.erinden geçecck tiim trafiği IBM \c Sıın Microsystcm gibi lirma-
lara gcli.ştirttigi yazılımlar ile incclc-yecek vc sansiirleyecek.
tFransa cesmî makamları ABD yctkililcrindcn. Internet'e ucuz vc kolay bomba yapmanın vollarını pos-talayan San Diego'daki bir Islami ör-giicün Incerncc'c erişiminin cngclle-mesini iscedilcc. rransızların acıkla-malarına göre örgiitiin Internet'e gön-dcrdiği türden bombalar Paris metro-larmdaki patlamalarda kullanılanlara bcnziyor. Fransız hükiimctinin Inter-net ile olan sorıınları bu kadarla kal-mıyor. Başkan François Mitterand'ın kansere yenik diistiiğii lıaberinin giz-lenmesinin ayrıntılarını anlatan bir ki-tap.J'aris mahkemeleri tarafından ya-saklandıktan sonra. Internct iizerin-de ortaya yıkınca sadecc Fransa'da değil. tiim dünyada skandal yarattı. Yayıncılar celif haklarının ihlal edildi-gindcn bahsedip bas bas bağırsalar da. sivil örgütler olayı sansüre vc yan-lıs hiikümct politikalarına karşı birza-fer olarak yorıımlııyorlar. Fransız poli-tikacıları Inrcrnet'te Ingilizcenin çok kııllanımım. Anglo-Amerikan kiiltii-riin baskısı vc Fransızca'nın öliimii olarak değerlendiriyorlar.
•Almanya da Internct sorunların-dan nasibini almış dıırıımda. Bavyera-
59
Iı bir savcı Intcrnct ii/.crindcki 200 habeı grubuoun Atmaıı yasalanna uo-rc suç olujturacafc şclcüde cınscl ma-teryal içerdiğirri iddia crti ve Compu-serve'den (ABD'deki baska biı bû-yük Interneı scrvis sağlayıcısı) 100 ooo civarındaki Alman kullonjcıstna bu haber gruplarını kapatmasını istc-di. Compııserve dc. clindc bıınıı gcr-çekleştirebilccek bir mekanizraa bu-lunmadığı için, 4 milyon Amerikalı kullanıcı da dahil olmak ü/crc. bu ha-bcr gruplarını hcrkçsin kullanımına kapattı. Compuserve, kapattıgı habeı grubu sayısını sıı an 5'e indıımiş dıı-ııınıda. Ocak ayı icetisindc ErBSI Zıı-cndcl adlı. Kanada'da yaşayan bir Neo-N'a/i'nin \YVYVV scrvisi I )cıııschc Tclc-konı tarafındaıı engel-lendi. \VVY\Y scrvisi K.ı-liforniya'daki VVebcon adlı bir şirkct tarafından saglanmaktaydı. YYehcom. Zuendel'in sayfalannı ka-patmanın kontısma ö/giir-lüfiiinc aykırı OİduğUnu söylcyip. Deutsche 'icle-kom'ıın kapatma talcbinı reddedince, Almanlaı da sadccc Zeundel'în değil, YYebcom'ıın I500'ij askın di ger scrvisini cnıjcllcdilcr. •Asya kıtasında da dıırıım karışık. Japoıı ya'da 26 yasııula bir genç cıplak rcsım lcrini kişisel VYYVYY sayfas.na yerleşdrdiği ve e-posta ilc dağıtuğı İçln iıııııklandı. \lah-kûm oltırsa 2 vıl hapis \c yaklasık 250 000 ABI) dolaıı para cc/asına catputı-lacak. Singapur, tüm Intcrnct scrvis sağlayıcılarının milli yayıncılık dairc-sinc kaydolmalarını vc kullanıcılara Intcrnct'tc ya|>abılcccklcıinin nclcr oldtıgııntı aıılatmalarını istcdi. \ iet-nam, Intcrnct kııllanımını sadccc bir grup bilim adamı ilc sımrlamış dıı-rıımda. Sınıdi Arabistan, Balıreyn vc Iran c-postalaıın okunmasını vc akan ırafiğin incclcnmcsiııi sağlayan sii/.-gcç mckani/maları aracılıgı ılc Inicr-nci'c bağtanıyoriar.
Ililkiimctlcrin hcpsinin Intcrncı'i dcncılctnck için kcndinc göre Kcrck-celeri oldııgu soylcnebilir. ABD hii-
6(1
kımıetı ıçin çocukların nuıstchccn ya-yınlardan korıınması. I;ransı/ hiikii-mcti icin milli degerlcrin kaybı «ibi... Ancak, Intcrnct dcnctlcnmck istcnil-digi anda sorıınlar da bashyor. lnıcr-nct'in hcrhanni bir nıcrkc/.inin olma-\ışı, uımamen anarsik bir yapıda olıı-şıı sansiir ınckani/masının ışlcnıcmc-Sİnc vol açıyor. Polıtikacılar vc hu-kukcıılar lıucrneı'i ıclcvı/von ya da radyo yaymlarına bcn/.ctıp. dcgcrlen-dirilmcsinin bıı kıstasa götC vapılma-Mİİİ iMİyorlar. Ancak. luı bcn/ctmc pck dc dogrıı degil. Zira Intcrnct. clcktromanyctik dalmılar aracılıgı ilc hcr \cıe vc hcrkcsc yapılaıı tclcvi/-yon-radyo yayıncılığından larklı. In-ıcıııcı ıj/crindcki bilgilcrc ancak bir araştırmadan sonra ve kişinin kcndi is-
tegi ilc ıılasılabiliyor. Intcrncı DİrşeyC bcn/.cıilcccksc, içinde lıcr tiirlii kita-bın vc hilginin yıgılı bııluııdııgtı hir kiitüplıancyc ben/ctilmcsi dııha dog-rıı olıır. Mcrkc/î bir stiidyosıı bııkı-nan bir tclcvi/yon kıırıılıışııııa politi-kacıların istcklcri dogrııltusunda ya-yın yaptırmak ya d.ı yayının istcncn ycrini sansiirlcmck mümkünkcn In-tcrncı'te böylc bir şcy mümklin dc-ğil. Yasaklanan bir scrvis 15 dakika içcıisindc. yasaklayan iilkcnin yasala-rının gcçcrli olmadıgı bir iilkc sınırla-rıııda vcrilmcyc baslanabilir. Istcnil-diği kadar stlzgeç bcn/.eri mckani/-malarla e-postalatm oktınmasını. icin-dc geçen "/ararlı" sö/ciiklerin arındı-
rılmastnı saglansın, cclefbn faturasını
kabııllcncn bir Intcrnet ÇJİgim mode-
mıylc baska bir ülkcye bağlanıp, oıa-
dan Inıcrnct'i kııllanmaya başlayabi-lir. Intcrnet'in sansıirlencmcyccck kaılar mcıkc/si/ olnşıı. omııı varoluş ncdenini olııştıınıyor. Intemct. sogıık sa\aş vıllarmda Amcrikalılaım Oİası bır niiklcer sa\as sonrasında bilgisa-yarların birbiriyle ilcrisiminiıı yitıril-mcmesı saviyla orıaya cıkmısn. Hıı ag n/cıindcki hcrhangi bir bilgisayar mcrkc/. olmadığı îcin, onun tahrip ol-ması durumunda diğerlcri işjevlcrini yıurmcyecckti.
Aslında c-postalaıııı saıısiirlcııme-sı ılcncnmis vc çok komik sonuelar
vermiş. America Online 1996 yılmm başında e-postalarda bazı sözcüklerin
kullanımını yasakla-mıs'. Daha sonnı da. Kögiis kanserindcn kıırtıılanların olııstıır-dııgıı bir tartışma lis-tcsini. bıı sö/ciiklcrin cok fa/.la kııllanıl-dıgı gerckcesiyle kapacmı;. Scı\ ıs sagtayıcı fîrmala-rın böylc komik durıımlara ıliiş-mcsinc sunsiiı \asasinda \cr ıl.ııı hiikiıııılcr ncden olıı-yor. Kanıına gore bır scı\is sağ-ayıcınm verdigi servis il/crindcn nternet'e sansürlcnmcsi ncrekcn c-postalar. görüntli, scs ve vidco kliplcrin gondcrilmcsi. scrvis s.ıgla-yıcının da cc/alandırılnıasmı ncrek-tiriyoı. Bıı yü/dcn scnis saglayıcılar da trallklcrini dcncılcmc \olıına gidi-yorlar, Iştc bu durum. sivil örgiitlcri vc lııtcrncı ktıllanıcıları tepkı vcımc-yc itiyor. Denetim mekani/maları Mi/undcn c-postalardaki Kİ/lilik vc kisiscllik oııadan kalkacafiı îgln, s.tn-stirc karşı olan Intcrnet kııllanıciları protcsto amacıyla ma\ i kurdclc kam-panyası baslattılar. Ba/.ı popülcr \\'\\'\\ servisleri isc yasa iptal edilcnc kadar scr\islcrini doıulıırdıılar. Aslın-da. bıı hiikiimlcrin nasıl ycrinc gctiri-lecegini bilcn yok gibi. Compuserve \cikililcri 4.2 milyontı .işkın kııllanı-cıları ve binlcıcc tarıısına listclcrinin oldııgıından bahscdip. tiim bıınların dencıimı İÇJfl gereklİ insan yiıciintin luılıınamavaca.uındaıı vakınıvorlar. Intcrnct'te pa/arlama yapan firmalaı
ll,lım,. I.k.'l
ise. süzgeç ve denetim mekani/.mala-rı \iizünden artık kimsenin kredi kar-cı numarasını vermcyeceği, bıı yüz-den de iş yapamaz duruma düşecek-lerini belirtiyorlar.
Ailelerin çocuklarını Internet'teki miistehcen malzemelerden koruya-bilmesi için, pomografik bilgi bıılun-dııran arşivlcre ve başka sakıncalı ser-vislcrc ulaşımı engelleyen SurfVVatch, NctNanny gibi VVVVVV tarayıcıları var. Bu gibi programlar, bilgisayar çalış-maya basladığı anda otomatik olarak ccken halc gcciyorlar ve ancak ebe-veynin gizli jifresi girildiğindc kapacı-labiliyorlar. Bir kııllanıcı Inccrnec'e bağlandığı anda, program, kullanıcı-nın içlcrindc pornografik vc crorik malzcmcnin bııltındıığıı bilincn haber grtıplarına. VVVVW vc gophcr scrvislc-rine. fcp arşjvlerine, sohbct kanalları-na ulaşıp ulaşmadığını kontrol cdiyor. Bunlara ek olarak. adreslerindc bazı sakıncalı sözciikler taşıyan VVVVVV scr-vislcrine ulaşımı engelliyor. Bu gibi programlann cck yecersizlikleri verica-banlarındaki "sakınealı adreslerin" bir siire sonra giincelliklerini yicirme ola-sılığı. Içinde pornografik malzcme bullirtduğu bilinen bir servis. kısa sii-re sonra başka bir ülkede. başka bir adla orcaya çıkabilir. Anıerica Online ve Microsoft PICS adı verilen bir ya-zılım gcliştiriyorlar. Bıı yazılım saye-sindc adresler değil, transfer edilecck bilginin içeriği sınırlandırılabiliyor. Vinc dc, gcriyc c-poscaların nasıl de-nctlencccği sorıınıı kalıyor. Normal olarak 7-bit ASCII karakter setinde yazılmış bir mekrııbıı incclcmck mümkiin, ancak şifrclcnmiş c-posca-lara bunu yapmak miimkiin değil. Plıilip Zimmcrmann'ın gcliştirdiği PGP (Pretcy Good Privacy) adlı prog-ram, e-postaların ve çeşitli metin bel-gelerinin şifrelenmesini ve ancak alı-cının özel anahrarı ile açılmasını sağlı-yor. Alıcı, genel anahtarını herkese dagıcıyor. Bu genel anahcarla sjfrele-nen mccin belgelcri ya da mekcuplar ancak ahcının özel anahcarı ile açılabi-liyor. Bu iki anahcarlı şifrcleme cekni-ği, Incerneı üzerinde şifreli haberyol-lamanın cemelini olusturuyor 1990 yı-lında PGP'yi gelişcirip, ücrecsiz olarak hcrkcsin kullanımına sundugıında. ABI) giivcnliğini tehlikcye sokcugu için, Philip Zimmcrmann'ın başı C.I.A. ilc dcrdc girmişti.
Mccin bclgclcri bir yana. göriin-ciilcrin incelenip canımlanınasmda çok önemli bir sorun ortaya çıkıyor. Insan Hakları Orgütü'nün, LİIuslara-rası Af Örgiicü'nün VV\WV servisle-rindc cccavüz cdilmiş vc dövülmüş insan görünciileri yer alıyor. Yine bcnzcr şckildc ailc plânlaması sayfa-larında AIDS, doğum koncrokı, cin-sel iliijki vc kiircaj hakkında bilgiler var. Pcki. bunların crocik ve pornog-ratik göriinciilerden ayrılması nasıl gerçekleşccekr!
Her gün yeni VVWW scrvisleri kurııluyor. Var olanlar üzcrindc bil-giler içîn bir denecim mekanizması kurulamazken, ycnilcrc nasıl yctişi-lcbileccği sorıısu insanların \c tabii ki policikacıların kafasını kurcalıyor. ABD'de sansiirün ve denetim me-kaniznıalarının bir de ekonomik bo-
yutu var. Intcrnct'c akan tiim trafi-ğin denctlenmesi scnis sağlayıcı fir-malara çok biiyiik ekonomik hir külfet gctirccck. Bu külfctin kıılla-nıcılara ve servis iicrcclcrinc yansı-cılması, kaçınılmaz olarak Amcrikan ckonomisinin cn dinamik alanı olan bilgi tcknolojilcri endiistrisine zarar verecek.
Hiikümeclcr Incernet'i sansiirle-mek ve denetim altına almak için is-tekli olsalar da. bunu kısa süre içeri-sinde gerçekleştiremeyecckleri ke-sin. Baştan beri belirtilen siizgeç me-kanizmaların hiçbirinin yetcrince ve-rimli olarak iş göremeyeceği ortada. Bu mekanizmalarının çalı^abilmesi için çok ayrıntılı taramaların yapılma-sı gcrckiyor. Bıı ise Internec'in en öncmli özclligi olan hızlı iletişimi çok yavaşlacacak. Ancak hiikümcder ve politikacılar lntcrnct'i kontrol altına alma isteklcrindcn vazgcynıcyecek-lerdir. Çok kısa bir siirc sonra olmasa da, orta vadede hiikümctlcrin bir uz-lajmaya varıp, uluslararası. ortak bir denetim mekanizması yaratacakları düşiiniilcbilir. Böylece, bir servisin kapatılnıa cehdidine karşılık, bir iil-keden diğerinc taşınmasıyla suçun ortadan kalkması miimkün olmaya-caktır. Tüm bunlardan sonra asıl so-rıı, sansiirlendikten sonra Inter-net'ten geriye ne kalacagı...
