Greçriğimiz Yılın baslannda soğuk bir Oıak giinii. h.ıv.ı aıaclarının scyrini ılc-giştircbilccek cski bir yolcıı Uçağj VVilts-
bite'daki askeıi l>ir bavaalanından hava-landı. 30 yıtltk BAC l-ll tipi yolcıı ııca-gı, kıılc kontroliirlcrinin. tıpkı Intcrnct-tcn bilgi toplııyorınıış gıbı, h.ıva .ıracının ycri, yüksekligi vc hatta rotası hakkında bılgi almasını sa£la\.ıcak l>ir dcncyscl ilctisim sistemi taşıyordıı.
Hcmcn hemen aynı giinlerde kiicük hir hava tr.ıtik knntmlür grııhıı. Malvern. VVorccstershire'daki Savnnma Araştırma Biirosıı'nda hava tralik kontrolü similla-töriiııdc vardiya ıısıılil calışnıaya lıaşlaelı-lar. c.iha/, Ingilteıe'nin kuzeydoğu kc-simlerindc hava rrafijji ve konıı^mah ilc-risimi simiile etmck için ohıstıımlan ra-dar ckranları ve iletişim gercçlcrindcn oluşııyor. Simiilatörde. simiilasyondaki tiim hava araclaıınm ııcus vollaıım dc-taylı bir bicimde olcebilecek dcncyscl hir bılgisayar sistemi dc hıılunııyor.
Ancak simillasyondaki ııçaklann hiri gcıçcktcn dc ııcıışor. Dcneyin ortasmda. BAC l-ll. ckranların kcnarında hclirc-rck. saııki lııgiltcre'ııin cn kalabahk hava koridorlarından hirindc uçııyormus gftri, rrafıktc \cr ,ılı\or. Bıı Strada ucagın mta-sı bilgısavarda hclirlcnirkcn. ilcıisjmin cofctı da ycni vcri baglantılatı vası-tasıyla ycrdcn kontrol ediliyor.
BAC I -11 ve parcast OİduğU dcncme, hava tratik kontroliinii daha ctkin hir halc getireeck kürc-scl bir progranun sadece bir parçasL Dünyadoki bava trafigi yoğunluğu-İHİM 2025 vıhııda ikiye katlaııması hcklcniyor. Hava trafıginde degişik-liklet yapılmazsa. aşıtı kalahalık olan havayolları tchlikcli birsona dogrıı yak-lasacak.
Havacılık u/.manları. kiiresel vcri baglantılarının. etkinligı anırmanın yo-lu oldııguna inanıyor vc dünya iizc-rindcki pilotları, hava trafik kontrol sistcmlcrini vc havaalanlarını bir- ^^ birinc baglayacak hir gökyii/.ü ^^ Inıcrnct'i planlıyorlar. Tcoridc. ag, diinyanın hcrhangi bir ycrindekı hir kontroliirc herhangi hir ııcıışıı moni-tOrde görebilme vc ycni bir rOtayı dog-
rudan ha\a .ıracının tıetış düzenlctnc sis-rcminc gündcıcbilmc imkanı vcrccek.
Havada pilotlar da, günümiizdc kııl-lanılan ATO sistcminin sınırlı sesli ileti-şim kanallatına gcrck dııymadan rota de-ğisıkliklerini ögrcnmek icin veri agını kııllanabilecek. Aynı zamanda. yerckibi-nin, tıcus. scyrini i/lcmc. tablolama vc gerektigmde müdahalc etmc gdrevi, ucağm konumu vc gelccege iliskin prog-
ramı saniycsi saniycsinc ağ ü/.erindc yıı-yınlanarak mekanikleştirilcbilccek. Yol-cular isc. clektıonik posta (e-mail) kul-lanma sansına bile sahip otacaklar.
I /ıııı vadede. pilotlar ilk defa olarak çcvrclcrindcki ha\ a trafıgini gosteten hir çizelge ile diftcr luıva alanlaıının kunum-larını öğrcnebilecekler. I cıışların ynğıııı olmadığı ba/.ı ycrlcrdc, pilotlar günii-mü/.dc hava trafik koııtroliirlcrinin yaptı-gı ba/.ı görevleri dc ÛsrJencbilecckler. Ilava trafîgi yönctimindcki venilikler icin kıırıılan tesis, Moııtreal'ılcki, clîinya havacılıgıaın merkezi olan Uluslararası Sivil Havaalık Organizasyonu tarafın-dan yaklasık 1(1 yıl iincc tasarlanan bir sa-yısal ilctişim ağı. l'/.ıın bir ayarlama JÖ-recindcn sonra, havaalüc relekom agı (ATN) simdilcrdc tcst cdiliyor.
Intcrnct'i andıran ATN. bilgi alışvc-rişi için bir aj* oluşttırııyor. ancak. hilgiyi
cdinmek icin kııllandıkları protokol ya da elcktronik kııralların farkh olması yüziln-dcn iki SİStem birbiriyle nyıımsıız. Intcr-nct'tc tiinı bilgilcı csiı önccliğc sahip; ara^tırma projclcri icin gcrckli <ılan bilgi-lcr. arkadaslar arasında gonderilen kisisel mcsajlarkı aynı gccikmclcrc marıız kalı-yor. Bununla birlikte. havada. hava trafık kontrolü vc hava antçlan arasındaki bilgi alışvcriîji bir havaalanının ucak tarifcsin-dcn ya da hir yolcunıın c-mailinden daha üncelikli olmah.
Bu bilgi ahşvcıisi için seçilecek olan rota da cinenıli. Hava trafiği, habcrlcs-mck icin. VHF, III- radyo bantlarını da iccren radyo kanalları vc ııydıı ilctisım sistcmlcrini kullanıyor. Bıı da, hava ara-CIRIO ycrinc ve hattın iicrctinc baglı ola-rak degisiyor. Orncgin, VHİ-" radyo kana-lı ilc ilctişim. ufıık çizgisinin iitesinde nıümkün olmnyor. Bıı yiizdcn. ıızak böl-gclcr için, hava aracı dalıa pahab olan ıı\-dıı baglamısına ihtiyaç duyuyor. Gelc-cckteki sistem. pilot vc kontrolör açısın-dan kolay cıisilchilit olabilecek en iyi vcri ilctim sistcmini otomatik olarak se-ccbilccck sckilılc tasarlanmah.
Uydu Tarafından İzlenmek
îjıı aıııla sivil havacıhk otoritcleri ta-
rafıtıdan test edilcn sistcm, sadccc
ııydıı ilctişinıinc ılayandıgı icin. ha-
vayolları hcniiz bıı sorıınla bas etmek
znrunıia dcgillcr. Otomatik Bağımlı
(lö/.ctım (AI)S) olarak aıllandırılan sis-
tcmdcn oldtıkea yiiksek kazanc beklc-
niyor. Radarlar tıfıık ("ucsini kapsamadıgı
icin. Kuzcy Atlantik gibi uzak bölgeler-
deki hava aracları. po/.isyonlannda hcr-
hangi bir bclirsizliğc olanak sağlamak
ii/.crc birbirlcrindcn en az 110 km ara-
kla uçuyorlar. OOzenli olarak yapılan
kesin ycr İKİirlcme raporlarıyla. bıı
aralık .>(t km'yc kadar düşürrılcrck
tck bir rntadaki trafık yogıınlugu
üç katına cıkarılabilir.
Bıı yılııı başlannda. Kuzcy Atlantik
üzcrindcıı diizenli olarak uçail on yolcıı
Uçağl kııllanılaıak ADS sisteminin dc-
ncmc tıçuşlarına başlandı. O zamandan
l»ı yana 4700'den l\ula ucuş saati gcr-
:Î2
çekleştirildi.
Benzer deney-
lcr Pasifık iize-
rindeki hava araçları ve Kuzey Deni-
zi'nirı üzerinde uçan helikopterlerle de
yapıhyor.
Bir sonraki adım bu tiir uzak bölgc-lcrdeki hava araçları arasındaki ayırımı azaltmak. F.gcr hcrşcy plana uygun ola-rak gclişirse, bu yüzyılın sonunda hava-alanları vc yolcular daha yakın mcsafc-lcrdeki. daha iyi ealtşan vc daha az ge-cikmeylc uçan uçakiarın nimctlcrindcn yararlanabilccekler.
Bunun ötesinde planlar daha da ge-liştirilebilir. BAC 1-11 dcneyin-den elde edilecek vcriler 2005 yılına kadar tüm Avru-pa'daki hava trafik kontrol sis-temlcrinin modcrnizc cdilmcle-rinde yardımcı olacak. Günü-miizde. kontrolörler, kont-rolleri altmdaki hava araçları-nın gelecekteki yörüngelerini düşünerek karşı karşıya gelebilecek-leri yakın geçiş olasıhklarını bulmaya ça-hşıyorlar. Bu zorlukları belirlediklerin-de, radyo aracıhğıyla pilotlara yönii, hızı ya da yüksekligi degistirmelerini öneri-yorlar. lyi bir egitimden geçen kontro-lörler aynı aııda on ucagı yönlendirebi-lirlcr. Zihinsel çeviklik açısmdan ctkile-yici olan bu işlem, hcr kontrolörün ilgi-lcndiği hava sahasından bir anda geçen uçakların sayısına da sınırlama getiriyor. Geleccktc, bu sayı yetcrli olmayacak.
Bournemouth'da bulunan NATS'da hava trafik kontrolü geliştirme araştır-masının yöneticisi olan fızikçi Graham Stamp, sorunun, kontrolorlerin iş yiikü-niin nasıl azaltılacağı oldıığunu söylüyor. Bu durunıu iyileştirmenin bir yolu, her kontrolörün sorumluluk alanını daralt-mak. Ancak bıı, kontrolörlcrin ve gerck-li ekipmanın artınlmasını gerektiriyor. Bunun altcrnatifi. hcr kontrolörü daha etkin bir hale getirmek. Stamp, çarpış-ma tahmini gibi. kontrolörlcrin bazı ru-
yardımcı olabileccğine inanıyor.
Bıı da başka bir sorıın yaratıyor. Ha-va aracmın rotasında yapılması önerilen değişikliğin güvenli olup olmadığmın kontrol edilmesi için, bilgisayarın, bu kcsimdcki tiim hava araçlarının üç bo-yutlu yörünge olasılıklarını bclirleyebil-mesi gerckiyor. Ardından da, rota deği-şikliğinin. hcrhangi iki uçağın birbirine çok yakın uçmasına ncdcn olmaması gc-rekiyor. Koıurolör degişikligin güvenli oldıığuna ikna oldıığunda. öneri kokpit-te rahathkla göriintülenecck bir biçim-dc, biiyük olasıhkla yeni rotayı göstcrcn bir bilgisayar haritası biçiminde, hava aracına göndcrilecek. Daha sonra, bilgisayar, onaylanan uçuş hattına geçtiğini garantilcmck için ADS kullanarak ha-va aracının pozisyonıınu
görüntiileyecek. Sonuç olarak, tek bir lıata bile felake-te yol açabileceğinden, tiim bunlar yüzde yüz güvenilir olmah.
Stamp, bu yıhn başlarında BAC 1-11 ile yapılan deneylerin ileriye yönelik önemli bir adım olduğıınu söyliiyor. Bu deneme sürecinde, kontrolörlerin simü-le edilcn lıava aracının kiiçük değişik-liklcrini ayarlayan konuşmalarının ara-sında, BAC 1-11 ahşılmamış bir biçimde sessiz kalıyordu. l'çağm pilotu, veri ağı iizerinden, e-mail yoluyla rota değişik-likleriylc ilgili bilgi isteğini ilctebiliyor. Yerde ise, bilgisayar bıı isteği anında analiz ederek kontrolörlcrc ycni roranın diğcrleriylc tehlikcli bir biçimdc çatışıp çatışmayacağını gösteriyor. Bilgisayar giivcnle devam edcbileccğine ikna ol-duğunda, kontrolörlcre sadccc rotanın onaylandığı c-mail yoluyla bildiriliyor.
Gelecek bahar. dencyler devam edccek. Stamp. daha sonraki dencmc-lcrin, ycrdcn yere uçtışları simiile ctmek olacağını belirtiyor
Önemli Istatistikler
Bir sonraki adım, sistcmin nasıl gc-liştirileccğini bclirlcmek. Stamp, uçuş boyunca siirekli dcğişcn ağırlık vc riizgâr hızı gibi öncmli istatistiklerin, da-ha iyi bir yörünge tahmini yapmakta kııl-lanılıp kııllanılamayacağını görmeyi amaçlıyor.
Anahtar konumda olan vcri hattının başka yararları da var. Pasifık iizcrindc yapılan deneylerde hava yolları, para vc zaman tasarrufıı yapmak için rüzgâra ııy-gun bir rota bclirlcnmcsini talep ediyor. Amerikan Federal Havacıhk Idarcsi, bu-nun. yakıt ve zaman açısından havaalanı operatörlerine yılda 200 milyon dolar ka-zandıracabileceğini belirtiyor.
FAA'nın başka planlan da var. Hava trafiği, Avrupa'nın çoğu kesiminde ol-dukça yoğıınken, Amerika'nın coğu bol-gesinde nisbeten daha az. FAA bu bölge-lerdc, hava araçlarının yerdeki kontrolör-lerin sınırlamalarından nisbeten bagımsız olarak uçmalanna izin vermeyi planlıyor. Pilotlar, yakmlarıııdaki lıer hava aracınııı göndcrdiği pozisyon bilgilcrini kullana-rak, çevrelcrindeki trafiğin rcsmini cldc cdebilecck ve bunu ııçuşlarını planlamak için ktıllanabilecekler. Scrbest Uçus ola-rak bilincn sistcmin.kalkış vc iniş nokta-ları arasında dolaysız rotalara ve daha az gccikmelere imkan vcrmesi bckleniyor.
Hava rrafik kontrolü nc kadar ctkiıı bir halc gctirilcbilir? Stamp ve Ewans. tahmin yaparkcn oldtıkca dikkatlilcr. Amaçlarının, on yıl içindc ikiyc katlan-ması bcklencn hava trafiği ilc baja çıka-bilmek olduğunu söyliiyorlar. Londra-NVashington arasındaki transatlantik uçuşlar bilgisayarla komuta cdilcbilit mi? Stamp'a görc bıı mümkiin değil, oto-matik hava yollan heniiz olasılık diji, çünkii onları kontrol edcn yazılımlar hc-niiz yüzde yiiz güvenilir değil. Pilotlar vc hava trafık kontrolörleri, en azından ya-kın gelccek iyin vazgcçilmez göziiküyor.
Mullins. |. Htm Seılilııl. 7 Anlık IW7 Çcviri:'flcörn Hındıstaıı
Şıılı.l [9*7
33
