Aktüel Bilgi ve Haberler - 5

Tekmelemek
Kazmak
M
jŞ \ Kazn
Allamak
Tırmanmak
Yuzmek
a.Ustunden atlamak b. Üzenne atlamak c.Üzerinden atlamak
Zihinsel engellerinden dolayı konuşmayı kazanmakta güçlük çeken çocuklara konusma. görsel sıstem yanı ısaret dili yardımıyla öğrotilır. Bunlar ıçerısınde en çok bllinenı Makaton Işaret Dılidır.
Asağıya düşmek
\Devnlmek
Küçük
gua jçcrijinden vok. koııujmımn ri-ıını, iııış çıkuj vc vıııgulama gihi ha/.ı ö/.cllıklcııııc daha cok dikkat cımck-tcdir. Scs ınnıı vc vıııgıılumuduki nı>ı-mal dcgışikliklcr. ışiımc engcllı gocu-ğun stıylenilmck ıstcncn mcsajı unb-mayn culışnıa.sıııda cn öncmli İpuclin nljcaktıı. Egcr scssı/ lııı ifaclc ilc kn-mışıılııvrırsıı dııduk haıckcllcıi fa/la ahjrtılmamalıılıı.
• Konıısmalardıı hasiı ifndcler kııll.ı-nılınalıtlır. Çocuk anlama/.sa dalıa fnrklı hir ifadc ılc ilgilı harckcı vapı-larak ..İH 11/..1 modcl olıınmalıdır. Or-ncğin "musltıgıı kapaı" dcndigintlc lcpki ulıtınııyorsa "muslugu k.ıpju-yım" jcklinclc ıkıntı lıır ıfade kıılla-ııılıı vc ilgili haıckct yapılarak mo-dcl ohınııı.
• Glln bnyıınca cocukla gfu kontaüı kıırulmısı vc dinlcmcsi u in gayret gbsıcrilınclidir. Çocıık akıivitcdcn sıkıldıgındu gcrckli diıılcnıııc sıııcsı sjciınıııullllır.
• Çocull ıstcııılcıı davrani}) v.ıpıı-gında Odiillcndirilirse hıı ılavraııısın gorlllmc sıklıgı .ni.ii-.il. vc çııcuk cgitimi sırasında nıotivc cdılcccktit
• Çalısma sılrcsıncc sakin. scvctcn vc tııtarlı nlıınmalıdıı. Çocııgıııı is-tcnmcycn dıvnnifltBi kırjuında "lı.ıvu" dcnilcıck ika/ cdılmclidıt Çocuk ıtted cczıdan mİMnıyocu,
\ıı/ 11.11 lt-lc-rı dcgıjtııileıck istctımc-
M-n ııı■ harekcı yıpagumı Ciakmda
ıjlmusına yaıdımcı olııııınulıılır. Kn cıkilı olaııı scs tımıınıın dcgi^ııııl-İİİCM. »kj.ıına gıbı li/iksel kontagın kııtıılmasıdtr.
Isiıınc o/ıııln cocugun icindc hıılıındııgu dııtııtıııııı dcgctlctıdııil-mej| ve giiviuklcrın gtinildugu alan-ların hclirlcnmcsi ııygıın cgıtıın pıogramlarının planlanmasındj cıki-li olacaknr. Kn giı/cli çocoğun O/rıı-nü VC o/liııulcıı oılıııl orlava çlkm pnıhlcmlcrini lıilmck. yapahilıliklcri tjlçfisdnde dıvrınmak, hagımsızya-
.am.ıva glldlllcmck olataklıl.
Ilctışım savcsıııdc sadccc dil tig-rcnmcklc kalıiı.ı/. çocuğun gelıj-ıncktc olan cgusıınıı da güvlcııdırc-rck kcrıdinc gllvcncn. atılımljıılıııı vckınmevcn, dııvgıısal yondcn sag-lıklı vc Inıııl ırın ı'itcsındc (igıcnmc-vc kariji gHdüsli aıımıs hir bırcv nla-tak vctijmcsinı dc sagluı. lyımc fiz-ııı sadccc vocıık vc ailcsi U/.crindc cıkili »Imamaktadtı Toplıımıın di-gcı kcsımlcrinı dc yakından ılgılcn-dirmcktcdit. Sorıııı (i/ıiılıl vocılga sahip ailclcrc aıt oldııgıı kadar. tnp-lumıııı digeı livclctını dc ılgilcndi-rir.
Mcral Bo/Jtun ">n OttmitM I- tHplb
(rıulu »»l(s*ll,t»lı.ıUTl>ı!ll«ı.ıWlj,ı1ıt*,»,«ı|«|
l*ı«Wl' M«UtUUIı'.l« U|N-Itnıwdlb»l>ı>-,IW ÖAdpt ■*»*«« («l'l«l>l
ı.vll^nrUdBtv*»
yflntfjMnCını l«
ta* -|r=.E«r|1c>,.«»ın»Aıı.™tiji»ı"ı*,5. ■kCtrln- IW
Zihinsel Engelli Çoçuklarda Dil
Terapisi C
Kontı konu^nıa lcrapısi oldııgunda dil ilc konııstna aıasıııdakı uyıımı bo-liıtmck çok «.l-ıluı fı/i.ı 6nem ktzam>
voı; ciitıkil lıcr ınsaıı konıijnu llrcl-nıcvchilir, fakal hclkcsin kcııdını ıl'u-tlc cttıgi ılili vaıdıı, Çilııkı) konuşflU sftılll ifadedir »vsa ılılin içinc hcı lUt-IU cl vc yüv. nıimiklcti. ışaıct dilı. ko-nıışma vc ya/.ı dili gitct. Yanı dil hcı tııtliı ılcııjiın cahasını içinc jlıı
Zılıııısc-I cııgcli ıılatı hıı çocUgllfl konusma vc dil gclisııııını Jiılasalıilmck 11,1li ııı.ıın.ıklc ktıntısma vc dil gclisiıni ııııı nasıl ııldııguıııı go/ılcıı gcvııclim.
Yeni do|an bcbekle ktınuşma ve dil gelişimi
Bebegm kc-ııdısı vc- vcvrc-sıylc ılgıli jaıtljrı ılıl gclısımıni hclıılcı, Bclttgin kcııılısı ilc ilglli şaılljn. vjııı ııuıolııjık olgıııılıiKiı, niııınıaM, cllcrinı kııllanma-Sl, vliriimcvc gcvişivlc koııusııu gclı>ı-mı at.iMinla paralcllık vjulıt. IVk \ok konujma bo/ııklugu vjjaıııııı cıkc-ıı ııl-l,ıııntla hcliıtilcrini gtlsıcııt Bıınlat ul-gunljjnu vc tcmcl bcccnlcriıı luuanıl-nusınıljlci ucıiknıcdiı. Çoffiukb ilgili santaı urasııııla \oı ııguıı dınlcınc hctc-
ıısıııın geüjraijliji, Işionc kaybınnı »I-
nıaması. lizıkscl vc ılııvgıısul sağlıgıntn ycrindc tılması vc scs vıkaııııla ıııcka-ni/.mıısının /cdclcnmcnıtj olmasıtıı cla sav.ılııliri/. Oıcııgıın jkcigcıı, ılıvafu-mı. ncfcs hotıiMi. scs handları. gınlnk kapjgı, vııuk. lıııııııı lıoslııgtı, dil. da-mak, dijlctı. clıııl.ıkl.ııı. ulı vcncnın du-ııımıı vcyj hu organlaıdaki lıcrluııgı hiracdclcnmc scsin ııkışını /.orljjtınr. (..., ujun çcvıcsiylc ilgilı saıılaıı da. ihıiyaçlannın kaıjılanılıgı ııyaıuı biı çcvrcnın gcrekliligıdır. Hıı ilijkılcı dcn cn iincmlisi İKİıcgin ihriyaclannı karjilavan kijı ilc po/ıtıl l>ıı lllşki İV'indc olmasıdıı. Avrica, koııııjmasına ınoılcl alalıılcıcgı cıı .1/ lııı kısının ı,cwcsindc olnıası gcıcklidiı Scssi/ vc lııthıılcri ılc \'ok U konujin aıınc vc lıaha vocııgıın konıısmj gelijiminl <.lum.11/ yıindc ctkilcr.
Beheğin konıışma öncesi ğelişimi:
Vnkjlı/.ısvon UcİKgiıı konııjnugc-lisimini ılngıımıındjn c»k f>nt.clc-ıc da-vandıımak milnıklinılıir \ıjsiıım.tlaı hchcgııı ılalu innc kamıııcljvkcıı KN ıcpkı göstcrdigini. unnc karnına vakm kovııliin kapı /iliniıı hchcgin lııııckctlc-nnı arnıttlıftı Rözlcmlcnınıstır lluyatı-ııın ilk üv Jyınıla lıchcgm ıkı t,< cıkjıtlıgııu 1 ınık nlııııı/ llıııılaı Hİ.KM/ scslcı olııp hirı jğlama scsi diğeri isc ıncmıııınıvct scslcııclıt Kuhılduına (hc-cclcmcl scsletı: Seslcrin hııhıılcnnc buglanaıak bır solııkta söylenmcnlc kjuktcınııkııı llcı tıiılıı lıccc gıulııınıı hıı.ıtaıla hııl.ılıılııı/
•VClab) CVthiiı V<:\ lulul gılıı ı\: \oc.ıl. scslı, <:: ^nınsonant. scssı/l, IUİ tıccc di/.ilcrinin raluılaıııa sesteti olmusındaıı huskuca hır anlumı Mikıııı. Itıı csııjdu İKhck sadccc dili vc dtıdakljrıvla ovntıyoı. gırtluCını ıccrtlbc cılıyot gıhıılıı \.ını puımak-laııvla ovııamasından Çok laıklı dcgil-dıı. Scs ovıııılaıını ÇOCoUn cıı (Ok c.ılnı/ ııldııklaııııd.ı s.ıpulluı. Dikkai-lcn djûılılıgııulj dj yok olııı gidcı. I ıl.lıı ııynııcının sllrduııllıncM 11,ın ıcnıcl lıı 1 ovundut. Itabıldjmj du kcıulı kendıııi taklitıit. Hcıhangi hiı l;.ısı ıhkı 111 doljyı halıılduma gcrilcdJ-giııdc knıııışma ıla gccikit. Işitıııc cıı-gclı oluıı lıclıcklcı dıgcı hchcklcrlc aynı /aııunda lıulııldutııuy.ı I1U5I111İUI. lak.ıt kcııdı lircıtıklcıı scstcıı dııva-ınadıklurı iefal scs vıkanmuyu ilgilcıi-111 kavhcdcıtcı. \vnu kııllanmuk bu cocııklaıııı hahıldjın.ıl,ııınj glirscl deslck vcrıp ııvarıcıvı sıııdiıımcvc vardııncı »lıır.
Babıldamanın gerçek konuşmuya kalkısı neclir?
Itahıldamadaki scslcıin çcşıılilı-gındc bchcgin jnııc vc hjhasııuıı. kcııcli vcvıcsirıin knnıı-jtıığu dilin kc-sınlıklc hırvcvlcr anluılıklaıından cmıııdırlcr ÇllrıkU huv.ı hecc dizilcıi-ııın cnııt. jv'tklaııu. sorıı soıma tar/Ju-ıtııda scs jhcnklcrî vjrdu. <)rneğin. (.urılı hclıcklcrın hulıılcljmulannda vıi-rcdckı Mandariıı dilinin ıtınlanıalaıı go/.lcmlcnmışııı. I'.lhcııc kı bcbck lıangı dilı konıısacagını bilivotmııs gi-hı djsıaıııııaktadn.
Stısyal bahılılama
Itcsincı vc ultıncı ıvlırda bebck
olıırmayj, gii/ilnll ncsııc ıl/.crindc odaklasnrmava başladıgında. ovuııtj-gını k.ıpıp ıg/ııı. goııııdıigıııı.lc lı.ılni ■ damasını da dalıa sosval amaCİai için kııllanır Çovielindekİ konıısnıaljıı dınlcr vc scsiııı hcm kcndinı ifjdc cı-mck ıçin. Iıcm dc haskalarıııın davu-nıslannı yönlcndirmck içln kıılljnıı. Bıı dllııcmdc hccclcıın lckran ve IK-bcgın komısun kısıvc vanıt vcıdigi gıl-rülllr. Çlkltttlgl sc-slcıııı ÇOgU Jg/ın iinll vc oıijsı lanılindan çıknttıbn. ııuKjlİjniJ ılıtıvjcııu gctck dııvıılnıa-yuıı (cslctdiı,
Behvkle ağız oyuıılarınııı önemi
Itclıcklcı scslı agı/. OMİİİI.Uİ nye> sındc konııjnı.ısı içül gcrekli |gn koordinusvonıınıı ka/anıı. Snsval anıaclı hahıldamıı scki/iııci ayd.ın hıı yıla kadar gûçllı olar.ık dcvuın cdcr. ItcİKgin scs ılagaıcıgı fa/lalajır. gcri vokullct vc ön scslilctıtı flgıcnilmcsı bclu.gınlc}!! ItcİK-k d.ılıa a/ aglur vc dalıa fok ınsaıı olınuvu bffUU Sı/ı gtirilnce gtllUmscı. hurdagını masuç.ı sıırıır. kııcaga alınmak ıstcdiginı l>cl-li ctnıck İV'iıı kollutnıı kuldıııı. "lia-vıı'" dcnildigindc nc ıstcnilıligini anlar n konuşmu Oklldi leilei v'i-kanıı. Bıı evtcdc hchcgini/. scslı (Jn oyunlatıvlu 'da da' vc 'ma ınu' dcı-kcıı htınlaıı si/.lcıc yöncltmcmckıc-ılıı llcbcgını/ın cllcri vc kollaıı siiylcdiklcrındcn ınk duha anljınlı-dır. Bıı doiıcıııdc lıctıciını/c v-cnnc-riıı gcrckcn stimillasyon. mıı/ık.ıl tonlarvc sarkılardır.
V»
BUiaH MnUl
Ilk B&zcflkler
Bclıck dnku/uııcıı vc nn seki/iııci ııvlur arasında ılk sozcüklcıını snvlc-ıneyc bflttll Çoeilk kclimclcti kulluıı-ııı.ı\.ı huşljııudun oncc "tıuırı anlanuı-lıılıı. (Jmiık ılk Mİ/ctiklcrini tflylcmc-\c bjs|.ıııud.ııı oııcc anııc vc bahası-nın |cstlctııu. scs tonıııııı, l-..ı/ı kımııj-ın.ıl.uını anludıfiım gostcnr. Çocııgıııı kııllaııdıgı kclinıclcı ıck hcccliJit ve lıımljıı tckıarlama cgilımındcdıı ı )ı ııcgııı tıacu kclııncsinı bahaba.. dtye ıı/;ıuliılıı. Bll •o/tııklcıdc bahıldatnu dnııcnıınııı eıkısı Rürıılılı Çocuklll kclimclcrı s.uıliş \crlctdc dc ktıll.m.ı-lulıılcı. Hıı \a MİİİİIİ bır anlıııı ııcı-mckıcdıı. omcgin "köpck' ismi ilc sa-dcce l"i kınfcj ânsinj ifitdc etmek b> teyeblllı \ ı J.ı dOrı tjnklı bBtdn y«ra-ııklaıa 'kiıpck' adını takabılu.
Zihinscl engeli olıın tjOOtıfclarda
koıuışnv.ı ve dil RC-IİNİİMİ
/ilıinscl hıı cıtRelı nlacagı bclirlc-ncn lıır bchcgın crkcn cgıtıııı pııiRta-ıııııu jlınnuMiıın ırdııni.ııı. bcbcgım/-lc Eiınlıık vjjjmıııı/a cklcvcccgını/. Iıırk.ıı, ınııd.ılı.ılc ılc ıınun Rclbjimınc kalkıdj lıııltınabılitsinı/. Hıınıın Için inucliklc v'ii'ugunu/ıııı cıgncme beCC riMiıı ccliMirın Seit W k.ılı vışcceklcıı zamanındu vcrmcvc baslayın Dılırı ıû-/ın lyındc csiıckyc lutckcı cılehilmcsi ıçıtı vcmck vcdinrkcn vapJiJRmı/ lm k.ıı, oyun ılc ıııııııı lu/.ı scslcn daha r.ı-
lı.ı' \ik ıltnusın.ı vardlml'l ı.lJlnlllM/ Ötncgıll yııcuguıuı/a lalaııuiı ii,in h.lllı ic ICCCİİİ k.ışık vcnn. Oudaklaııııa taılı silıcrck VİI.İİİUMİİİ. sett ıljnıjgııu lisiık C/İİİCM ııııııııdcıı s.ıpıjkjn uılı ııuılılc ıliteıck dc dilim vllkseltnıc lıccctısini eclısııımcsınc vjtdımcı olabılırsıııı/.
/ılunscl cıiRCİIcıindcn dııljvı kıı-nıiMiıavı kazanmakıa gDflflk eekcfl v» uıkl.ıı.ı koııııjma. R'iısel MMCİİİ yjtıı İJJİCİ ıhh \jııhnıı\l.ı ı.ütctıbı Bıınlar IçetİJİnde en çok billneol Mıkoıofl
Işatct Dılidıı. \l.ık.ının Ifıcıltctc k.ıv-nakll lıır ptoRt.tııulıı k.mıışıııı- ış.ı-tcı- scmluıl >ıılıı\l.ı "gftıilır. Makıinfı IsJict VMCİİİİ'ııı NIİİMİİİJİİ lııııiın MSIC-İİİJİİ/C hcdcn lıaıckctlcıi dınleycnc kı.nıışnıanın anbnııtıa ılıjkııı ıp uclaıı ıcıccck jckllde düzctılcnııııjtıı Bıı RCİısıiıılıııi} bcdcn dılı ıjıtmc aİRisı ıc dinlcmc Im'cnsı zayıf kısilcrdc dıl ge-lışınnnı ücstcklcl vc dıılavısı llc mılı rııı hılısscl uclışınılctııu de clkılcı Mıı dıl ıfadcyc dc vjrdımcıdıt. Sısıcmatı/.c lıcılcıı ılili uvcMrıdc ifadcııın ııkanılığı vctlcıdc ilctnjimın scktcvc ııûram.ıdjn ılcuın ctıncsı şjrısı ı.ırdıt Hıı dj pck vnk knııııs.mu (itclcnıcvctı ınsjndu RO-rıilen DI(UNMİlk vc lıajjnsı/lıkun do gan ıctupiyc cnacl olun ncgatif dircn-un ı.lujmasına cngcl "lıır. Ktınıifma Rclıştırcn insanlarda ijarcılcr kcndill-gindcndtlscılcr
O/cllikle l)nwn Scndmmıı nlan ciKuklıu koııujma Ugrcnukcfl btl fiB tcnıdcıı cıı fa/.la yaraılaıun tıııpııııljı (, ıınkıı htı ıncuklat Rüııllik lıayatuı ytık dııgıl »lurak kııllandiRinu/ ıcsılcri
I11111I.1İJ cşlik cdcn sıı/.cııklctdcn ıl.ılıa rjlıjt jııljtljt Ijjtct sısicnıinın kııllu-nılmavı siiz (lıcıemcycn /.ihinscl CİİRCI-lı Riuplaııtıda ısc -otısıık ııısanljı t;ıln-ılcıısinı kıırıııaııııı ick yıılııdur
Beden lıareketler ile konuşma arasındaki hağlantı:
koııu}mj ilc hcdcn lıaıckcılcıi jı.ısitıdaki ılıjkı cn ralıaı ycnı dojM l'clıcklctdc Rİıriilehiliı ('l'ıcı jrtlıctı 1977). l.locııkljıın da konusmaları ilc hedcn luıckcllctı at.iMiıdjkı cş/jııı.ın-ItliRa dıkkat edül tl.ııı ve Dııclun l'«ıiı Uıi)kiıılcıdc dc korıııstıu. scs. kclimelct hcp hcdcn hjıckctlcn ıle bıılikıclık n cş/aınjtıhlık ROSİCİİİ. Mİİ ejamınlılık otistik Insuılndı vt »esc karjt ııoınul dıjı tcpkı Rosteıcıı rügci n/tıılıı Riııplarıııdj lıo/ıılnıujtııı (Cv» doıı l'»77).
IŞJİCİ ılilıniıı kııll.ıııılıııjsı knınis-ııı.ı sn/.ciiklcrının (İRtcıılıııcsıınl, olnıakıadırlar. Ilir aıjştııırus.ı gr)rc de iKcıd l'ltMI udccc ısaıcılctuı so/uık-lcrdcıı daha ı.ıhıık İİRicuildİRİ dcRİl. ijarcı sısteınını ılk nftrcncıı v'Miklatm lııınu ukıp cdcn kclimclcıi dııha ko-lay iigrcııdıklcıi volıındadıı. licdcn h.ückctlcriylc ıi£ıcııthklcrı jdlanıhr-nuları konufmn dilinc uhjthkla trans-let cdebılmişleıdir. I'.ıkaı .ırjjlırmaljr hıınıın kcııdi halinc bırakdmamjsı RC-rckcıı hıı sürcç oldtiRiınu ,l.ı nvun-mjktadırlar. Biiylccc konııjmayı Dg-tcnnıcktc RCtcluk vckcn /ihinsel cıı-
RCIIİ Rtupijı konu}ouyı udece uyıi
ıılılııkljjı ışılnıc katulljıı volıı\l.ı İICRİI l.j. .luyunıları. gürme duyuljtını da kııllanarak oıircımıckıe \c basaıı sjııs-hıtı yllksclmckıcdiı.
Otistik çoeııklarda konıışma \ e dil gelişimî:
Onsiık vocuklatda dılııı k.ı/anıl-masuul.ıkı Rccıknıc oldııkı l-'akaı bıt Rccikmc çoooğDn rıim RCIİ-şını ,111111111111 l.ı ılişki h.ılııulc R"/ iinllndc hıılıınthıııılmalıdır.
\mmal şanlarda cocııklaı dıh RC-hşiıııılct: çilnktl ilctişinı kutmak Içitl RUİIU ısteklcrı vardır. KRCİ llctıjını ktırma İSİCRİ /.cdclcnıısc \.un "tisıik ıns.ınljıda oldugu RİIıi dil tchvunmdc-ki gcrilıRuı KDcbİ olmakudır. Ailclc-tın eıı fa/.la utıık oldtıklart duıuın co-,ııkl.ııınııı hıı yaşmııı «mlaııııa İIURİİİ konıısjııa çabası ıı,ıtıe ı:ıuh|>ı \c sııuıj-ıl.ııı het I1UIİII lıııtıu k.ıvlıctııûnlıı (îcıvckıc pıoblcm. dılııı ka/aııılması l'iııblcnıidir.
Bıı vocııklar duyma problcnılctı nl-matlıgı lı.ıldı ııısjıı scsıııc ıcpkı Rİıstrt-me/.ler, fakat onljrı ılgılcndırcn lıajka \cslcic k.ıtşi snn ılctccc dııyaılıdııl.ıı Oınciın \cnicRin hj/ıılandiRiıu bcllı cılcıı scslcı uilu. \nlamalan Çok /.i'-ıl "lıııjsın.ı k.ıtjı, ktlvıik dc "Isj ılctışım kurnuya ıİRİlcrı vardır. Bclkı dc luı. kcııdi ilıriyavlaım karşılam.ık vani fi/.cl İİRİIctını dovunnak leindil GOnlOk kııll.ııulıkljıı ncsnclcri udlaııdırmak
n,i" ucnış hir kclıınc ha/.inclcıi vaıılıı. /.İMI jnlaına dll/c\lctı |âflUKtk '"' dıı/Riın il'adcniıı ıııkasına sjkljıınuşııı I jkji kjtsıhkh konuçiiiaya Rtnnc/lct. Isieklcıinl gflz kııntaftı, ıcsılcı isarcilcrlc .ınl.ıttnjk n,ııı Çflk ,ı/ ...jI... giisicıır veya his v.ıb.ı Riısicrmc/.lcr.
ı lıısıık v'oıuklaıda d.ı crkcn CRİ-İİİİİ liııcnılidıı Kğıiıın ptoRiamı dil tiıııcsı bcccrilcr u/.cııııdc vogunlajtm-lıı l'vRnıı i}.ııcı sistemi vc sctnbnl talııaİJiı oiıstık v'ocuklaıda da ılctısııuı Rcli)iıınıcyc vjiıluncıdn
InegtJI.....ıı
M,tlMl l>ıl f.m,,,,
P.l '.. ! .« II»
tt^v-sli™IWtW»ısiJ;1ıı..4ı:lk«Jlla»
mmmkııı.ıkudıt
Salyango/.Uır
Dcnı/ salyjnRo/l.ırııul.ııı ıkı l'omıl-v,ı\ı .ılcl kııllannıatİJ ntnck "l.ıııık clc aljbılllı/ llııııl.ıı. Imhılııı vc Kt-tOphridllt'İTt. Trmkııtıtı i.ıııııK.ısııu
ıiı ı...:ui,ı brnıu n Ttgtlû hntb-
•ııii' nitlciı ! ı ın boyllodl VC I1' Ri agırllftınıl.ıdıı Mu tııılcı. ıj}l.ııdjkı lljjkrlc heslcııiı Kakat hıı bcslcııme sııasında onlaı ılıgct dcni/ canhljrıınn
iciuiulı jiiınıi.ııiıtiır Sılyıogozlınn
o/cllıklc sırt vt vjn lutaflılll. digcı , .nıhl.ır t«,-111 güzCİ bü bcsin kuynagl-dır. Mıı SJIS.İİİRİİ/IJ! dıisınunlarıııın tchıllılcıınılcıı kı.tııııııuk nııı. \jpi}icı olun a\jk tahaıılanylj kcııdilcııın k" ıııtnada kııllauıl.ıcak ctı İİVRİİİİ ı.ısl.ıtı icçet vc bıı ı.ıjljıııı sagluılıgı agırlık sııvesmdc vûcıırluntıı tcrs diındürcrck djlu 'ıiııcılcn \.ıssi lıır t.ış ılc k.ı/dık-l.ıtı vukııılııklaıa kcndilcrinı Runıcılet: böyleıc dıisnıanlaııııdaıı koıuıınııış nhııl.ıı M.ışkj iııı I.İİİİİKJ "IJİİ Xf»«fh hunıtıır tiiılcrindc alcı kııllanma >ıı jckildcdm Oıılat 5(1 m kadar dcrınligı "l.ın '.unıusjk tabaıih ılık dcnı/lcıdc s.ış.ııl.u Kjhııklan vassı. koınk şcklın-dc vc vjpİJiı 5 cm kadaıdıt. Mu haş-v.'.ııl.ıı avakljnnılan saİRiİJtlıkl.ııı ,.ıl. I.ııı ılc bns ııııdsc. S.İI\JİİRO/ k.ıhııklu-ııııı vı lıııtı.ı lıcn/.ct vnuıljk tjsljıı kahııkljııııııı liygufl vcılcıııu \.i|'işiı ııt Midyc kjlıııkları ıv larufları dlsa Rclcıckşckılılc tıılııirıılııı llıı scklivlc S.İK.İURO/. vapuıı vl" cm dalıa amır-mt} ıılıır. Zoofog t.'aıl MCİR. v.ıpısnn-l.ııı bıı cisimlcıin kurum.ı gOtOVİ gdr-dılgılnıı lleti suımıistiır: bovleıc sal-
s.ıiiRi.Aır kolaya yere yıfcılmıktıo,
ılnşın.ıııbıı t.ırjlın.l.i" scııılıııcktcıı kı.ıııııııı.ıktJ ıc vıuuıii.ık /cıııınc b.ıl-makun dj kurııılınjkuıhfljr, çflnkfl bıı zcmin. ıligcr eaıılılann lcıcıh cltik-lcn bcslcnmcalanıdıı.
M... .• |WK>
99
Dengeleyici Kutlanan Orümcekler
Vlel kııllanma şımdiyc kadar iki örümcck türilndc tcshit cdilchilmiştir. Htınlardan hir tarıcsi olan vc bacaklan lıariy 13 tnm büyliklUge kudar ıılasahi-lcn Vroıla durandi'ıhf. (). kaya vc tas-latın oyııklatına bildigimi/ iirilmcck agı yetinc yuvatlak çadıt şcklindc biı yapı ınsa cdcı. Bu iitilmcek, sııtı ilc imal ctmis ııldııgu yapının kcmcıin-dcn yeıc dogru sarkarak dımıt. Bu ya-pının bflynklügü. yapan biıcyin yaşı vc bUyüklügü ilc dogru oıantılıdn. Çaplan da 2 ilc 5 cm atasında dcgişim göstctıı. Ilcı yadınn 4 ilc h giıış yıkısı vatdıı. Hcı kapı giıisindc yadın ycıc baglayan ikı tanc sınval iplikyigi bıılu-ııın. Iplikyiklcı 20 cm ıız.unlııgıında kapak sekhnde vc 50 cm yapında va-kalanıa bölgcsiuı ulustıııııı.
Kgeı biı bocck hıı aga dokıınacak olııısa. yadırın ı.ılı.m kısmında pılsıl kuran ötümccgc titıcsim ııyaıılaıı anında ulasn. O, yadırın oıtasına açı-lan sinyal ipliginc dokıımılmasıyla hc-mcn fıtlayarak yıkar. avını yok hızlı hiı şckildc haglar ve paket haline gctitc-ıck gctiyc döncı. Ama bazcn bu avlaı, yckirgc vc nvjyıs bikcgi gihi, giriştcrı
gcycmcyccck kadar büytik olabilıı. Bıı dıııumda Vraılo durandi, avıyla lahatlıkla gcııyc döncmcycccgi !çîn sindiıilmcmiş avı vc tası dcngc ıınsıı-ru «ıl.ıı.ık kııllanıt.
Bit popiilasyon h.ılindc aray kıılla-nan ikinci fıriimcck tfıtü dc. bahyc Brilmcegıdiı. 1921-1922 yıllatında hu öriimccklctdcn .11) tancsi Uz.ctındc giiz.lcm yapan Krarısız Roııssy. hunlaı-dan II) tancsinin aray kııllanahildikle-rini bclirımıştir. Onlat vııvalatını sag-lamlastırmak iyin sakiil kullanıtlaı. Noımal olatak örümcck aglannda ılı-satıdan ycvıelcncn iplikçik. 4 ilc (S tu-runma noktasında saglam halc gcririlit vc höcegin uyıısıı için dikcy olatak asılır. III tarıc iiıUlmıis ag, ayıkyası yc-tctli dcıcccdc sık oıülmııs degildiı. Onlaı aglatını, dısarıdan ycvrclcycn iplikyigin alı ottasından kısa saplı biı ıpligc baglı bıı agıtlıkla gctgin lıalc gctiriılct. Bıı agıılık lıavada sallaıurak agı saglam halc gctitcn bit taş parçası. biı agay patçası ya da bir salyangoz ka-bııgu olsbilil. Rııussy. hıı iiriimccklcrı kızdırmak iyin asılı dııtumda hıılıınaıı agıtlıgı hafifyc yııkaııya kaldııdıgında
vc tckıat serlıcst sallanmasını cngclle-digindc, yııvasmda bcklcmcktc nlan oriimccgm geldigini vc sakülü konlrol cttigini, dalıa soıır,ı da, agırlıgın tckraı havada scrhcst olaıak sallarıması iyin iiıümccgin ipligini kısalıtığını izledi.
Roussv, bu ataslırmaya su sckilılc ayıklık gctirdi: Oıiimccklcrin hıı dav-lanısının tcsadfifi ulmadıgını, hılakıs bıı agıtlıgın iiriimcck ıjıafınılan yuva-nın saglamlıgı ıçin amaçlı ıılaıak vapıl-dıgını gözlcmlcdi. Aray kullanmanın hıı scklıııin hütün bahyc öriimccklc-rımlc gnıülıncmcsi. bunlatın iygüdli-scl nlmadıgım yani gcncıik olarak tcs-hit cdilmis davranıs jckli olınaılıgıııı giistctmcz. Bityok tiiriin lokal popO-lasynnlatı gcnctik olai3k hıthitindcn farklı olabiliı. I'zıın zaman iycıisindc bu aytılmayı mcydana gctırcn farklar cgcr popiilasyonlar atasında iitcmc gcrçcklcsmczsc, tûf aytılmalanna nc-dcn nlahilccck vc ayn tiitlct scklindc diinüscccklcrdiı.
Suyu Silalı Olarak Kullanan Yengeçler
Mphridıır familyasınm silalılı JrtSf» gcci fatklı hiiyiikliikleıdc kıskaylaıı olaıı uzıın kuyruklıı küviik kariılcslcr-diı Deniz tahamııda ka/.dıklan kîtçiik dcliklctdc yaşar vc dcnizlcıin sahilin-dc yayılım giisıcıirlcr. Kalifnıııi\.ı si-lalılı vcngcylcn, cınslcrinin cn biiyilgii duııımtında olııp hoyları 5 cm kadaı-dıı. Onlaıın güylii olan sag VC\J sol kıskacı isc lıcnıcn lıcmcn viicııl bii-yüklögündc vc 4 cnı civatındadıı Nııtmal olan digeı kıskacı isc, dumıııa ııgtamıstıt.
Btı kıskacın hatckctli iist paınıagı ilc haıekctsiz. alt patmagın biıbınnc dokıınması dufiımııııda yüksck londa biı vatııdama scsi meydana gclit. Bu scs ilc ycngccin diismanlan koıkııtul-mııs olııı. Aynı /.amanda biiyilk biı encıji ilc kapanan kıskaylaı saycsinılc \cngcylet avlaıını 0.5 ilc I milisaniyc-dc yakalayahilirlcr.
Siiz konusıı kıskacın alt pamıagın-da ycr alan dar yank ilst |Mimagm ka-
pak gihi kapanıııa.si MIIUICII şcklini alır. Bıı olukıan (bu-tııdaıı) kııvvctli hit sıı fıskıt-tıı. Böylccc sılahlı ycngcylc-tin stı atısından siiz cdilcbi-lit. Silahlı ycngcy, sıı liskur-masıyla hcdcflcdigi avı nlan balıklara atış yapat vc su atı-sıııın siddctiylc sctscmlcsen av. ycngcy taıafındaıı ycnij-givo ugıanlmış ohıf. Silahlı ycngcy vatırdayan kıskatıııı. kcndi cins|çjHi(j katşı savıın-
ir oluk
m

nu iraci olarak da kııllanahiliı. Kgcı avnı cscydcn ikı lıayvan katşılavacak ulıırsa, atkadaslıklan hoslanınayan bıı vcngcvlcıdcn bııisı iiliinccyc kadar kavga cılcr
Biryok silahlı ycngcy. halıklaıla simhiyoz. yasam da siiıdllıcbiliı Bıı dıınımda sii/. koııusıı halık. vcngccm vııvasının linünde dıııaıak onıın antc-niylc kcndisini nıtmasını saglar. Kğcı hiı tclılikcylc katsılasırsa lıalık oi.ul.in MİİİM i, hızıyla u/aklasır. Balıgın ıı/ak-IJİİİİJM vcııgcy lyiıı hiı ıclılikc sinyali olııı vc ycngcy yııvasına geıi yckilit. Büylccc halık ycngey rçin hckyilik yapnııs olııı. Alphrııı ııiılcri yııvjljrııu ılol.ın rupragı kıskaylarıyla dısan tasıt. Kaıidcs liitii nlan Mpkrm brrvirmtris vuvalan olan dclikleıi ka/.makııı csna-sında nıidyc kahıığıı \c bcnzcıi biiyfık cisımlcn kııllanıı. Onlaı. hıı cisımlcri kısk.ıyl.ırıvia hiı pakcı halinc gcliıiı ıc yuvadan düjaııya laşıılaı. Böylccc de. kıskacııı yjlııı/ lusına yıkaıdıgı ınpıak-tan ynk faz.lası yıkarılmıs olııı.
AvTna Karşı Yem Kullanan Talıtakurusıı
Kgcı hiı tahıakuııısıı tSıihurniu vnrirg/ılıı) hir tcımirlc yaptıgı ka\gada galip gclirsc hcmcn onıııı sııyıınıı cmcıck. bos kalan vücudıı (cesedi) yuvanııı agzıııa bııakıı vc o oradj hır asmıı sahncak gihi ılıırıır. Bu illfl dıı-ııınıdakı tcınııtlct dc liirdeslcti taıa-fından ycnit; hıı schcplc bo} dııııım-dakı rcset letmıılct. digcrlcnnı vııva-ya ycknıck iyin ycm olatak kııllanılıt. 'I ahtakııııılaıı laıafından boş vcmc yc-kilcn tcımıılcı. tcmıitlcr ycrinc yııva-dan yıkacak olan talıtakıınılanyla kat-sılasıı. Bıınlaı da, kavgada ycnilctck tahıakunılan tatalindan cmilit. Talıta-kıııulatınırı hıı "ycmleme" ilc yakala-ına mctodıı saycsindc .1 saatin iyindc i\ tanc tctmiıin yakalandıgı tcsbit cdilmistit.
Saçnıa Fırlatan KarıncaaKİanı
Butada siiz knnıısıı olan pusuda yataıak aıay kııllanan kanııcaaslankı-ıından Mrttnrlroıı /ormıraritıs vc A.'/ı-mılrıın mttm liitlcıidir. Onlal lıcklc-mc davıanıslannı hıını scklindc kaz-dıklaıı topıak iycıisindc saklanaıak yapaı. Ilıminin hiiyiikliıgiı havvanın büyUklligünc vc aylık dııııımıına bag-lıdıı. Ay kanncaaslanında bu huninin y-apı 10 cm vc dcrinligi î cm kadardıı. Hııni. gcnclliklc. yıımıısak mpıaklaı-da, yagııııııdan kotunacak jckildc biı yıkınıı altına ya da kiişc başına yapılıt. Bit lıoııı lyııı kannca aslanı 15 ılc lll dakikalık biı zamana ihtiyay dııyat. Dalıa sonıa karııuaasİ3nı gcriyı' dogtu spiıal biı sckilde harckcı cdctck topıak lıtlatmak iyin dctiııc iııcı. Ilııniniıı mcyil ayısı kullanılan ıııp-ragın lüıiinc haglıdıı.
Kgcı huni ycteıincc dcrin ısc ka-rıııcaaslanı topragın tabanında saklanıı. Bıı csııada 0, \ıık,ırı\,ı viiııclıııiî Dİan cgik Isıııci vc cmici nljn kıskacını ay-ııııs olaıak avını bcklcmeyc koyuluı. Kğcı hıı kannca vcya biicck hullryt yaklasacak olıırsa yıımusak topuk ilc bıılikıc o caıılı aşagıya dllsct vc karın-c jjsl.ııııııııı kıskacıyla yakalanıt. lycri-vc düscn bu canlı bûyük biı av olsa lıi-lc yıııc kayıp kımıılanıa/: yiinkü kann-ı■aaslaııı onu fcly cdccck bir /.ehıı zcık etmısıit. Avııı lanıamının cnıilmcsin-dcn sonıa höccgin gcıivc kalan anıkla-ıı hıınidcn dısaııya fıllatılıı. Buracla hııni. tam olarak hir aray olar.ık kalıııl cdilcmcz. Aıay kıılljıımj isc, kannca-aslanının, yııvaya tam olatak ıliismc-ycn vcya kaymakta olan avına toprak fırlaıması isidiı. Biı hikx-k lıııninin kc-naıııu dııkunmus olsa hilc hu canlı qsg| ıliismcktcn kcndini kurıaıaııu/ (dlismcnıck ıstcsc bilci. Btı loptak fıı-latına rcaksıyorıu oprik (giirscl) olarak yiiz.ülcmcz. Bıı kııııı lancsı kaıını aasl.ı-nıııın lı.ışı ilc fıılaıılıı. Kıımıın yiikmc ayısı saycsindc. pusuda vatan caıılı. toptak tancsini aşagı yukatı lıaııgl yiinc fıllatacagını rahatya tahmın cdcbılit. Mıı ulay. avnı /amaııda silahlı ycngcı in sıı anşı\la kıvaslaııabiliı. Kaııncaasla-nıııdj «iirillcn bıı ıljvıaııışa bcn/cr lıır davtani} da, bıınlarla akıaba olına\,ın Rhaıııoııııiıır familyasına ait sincklcrin larvası olan Vrrmilo vrrmilo tüılcrindc de giizlcnır.
Kumka/.ıcı Bşekansının Çekiç Kullannıa Hecerisi
Kıınıka/.ııı cşckaıısının hit cinsi olan Sııııııophıla. lopnığı kazaıak vıı-vasını lopıagııı iycrisinc yapaı. Bıı yıı-va kıııma ışınin sona cmıcsindcn son-m l'cly cdilıniş tımllat. ynmııtla basına biı kıııban olmak iizctc yııvava gciirı-lir ve yuvanın agz.ı kapaııhı. I.arva yıı-munadan yıktıgı zaman fcly dıırıımda-ki avlarını afıycılc ycı. pup diincminc Kiıcı vc pııp döncmindcn sonr.1 gclc-cck ilkbahatda cıgin olaıak topıagı ıcık cdcı. Kakat hıımda dikkaı yckici olan. yuva yapma csnasında atay kul-lannıadıı. Otncgin, .1. iungariıa tiitlc-ri yenclcri aıasına aldıklan taşları \ıı-vaya taşır. (ielifilen hıı lajlat, yahaııa-nsının yuvası olan galcnlcıiıı ayılnu-sıııda kııllanılır. (ialcri ayma işleıninin 1-2 dakikada tamamlanmasına karsılık onların taslatla dU/.cltilmcsi vc paıla-tılması .17 ılc 75 dakika sürcr. 'l'opra-gın kazılması sııasında 7 tas dcgisliri-lir. Ayrıca yııva yapımıncla kullanıla-Otk olın haıcın hammaddcsi olaıı kııııı tnpıagı ncmli lıalc gcıiımck lyin yıyck ncklatının snhsttaı olaıak kııilanılması saglanıı. Bıınıı saglatlıktan sonra yııva, disi lataliııdan kapalılıı. Scrt topıak-laııla yııva yapan \mmopila tiiricrinin aıay kullanmasına karsın yımııışak toptaklatda yııva yapan tıiılcıın isc aray kullanmadıklan oıtaya yıkmıstıı. Aıaşınmalaı. hiıyok şahan ansının vii-cııtlannın soıı scgmcnılcriylc yuvaıım kapagını itip sıkısıııılıklannı giistct-
IflO
llilın. .r TrkniV
mistiı. Öıncgin. SpİttİUIU lll faııııl-y.ısın.ı U' ı\nı /..ııııjııda \mmnphila
UİİMİİC ıh ulan b'rrcylerin baj \c BBİUS-
lcriylc lopıagı İyice sikıştmhklatı RÜ-tiilüı. Uu isicmi vaparkcn /.ıınaıı /.ı-maıı scrı ıisinılcıiıı yjıılımına .l.ı b.ıs vtınııaktaıı kacınmazlur. Tus vc bcıı-/cıi .ııuyluıl.ı hıı Mkısııımu vcya vurnu cvleını sudccc \mmu/ıhı/ıı cınsleııııde ımıııliıı, Vııvanııı girûjinin iyue sahir lıalc ııctırilmcsındc mutlak surcııc attı ugıılıgj ilııivuy ı.ırdıı. Kııın kazıcı csc-karısı kcrıdisının III katı afiıtlıüıiKİ.ıkı hır lusı hıı iş icin kullanır.
Amanhilıı ııirlcti vcn kazaruk vuva v.ıpürl.ırkcrı BtMUMI ■ oar.talııs türil haluktan. siitahi scklinde yııvulaı lıa-z.ıılur. Bu lüriiıı dışisi. Iıulcıklun vogıı-ni|> hup ^cklınc acıırdıü yamııı puıca-lıuını Çflmlek yaptıgı ycrc tusıı \c \.ı-pılmakta ulan silıahi şcklindcki yuva-sıııa v.ıpışlınr V'uva hıttıktcıı sonru va-kalayıp fclç ettigi hiıkay hikck larvası-ııı Ectıiır. Arrık kcrıdisi süıahırıın agzı-na ııgnudıgı icin, l.ırvalaıı Içeri itcr. I lışı. vııvasıııa vctcıincc hcsııı smk ci-tiktcn «ınra. viicııdıınıın aıka kısmını Miulunın içınc sokur vc lıet sürahıvc hir yıınıutra bırakır.
Dısı. vumıınavı hıtaktıktan sonra gctiıdıgi bir bulcık p.uyusı ilc silı.ıhi-
mn agzuu lySce kapanr ve yıımunavı. fclc cdilmis ve dalıa sonra cıkacak obn bnasınj yem nlıııak hocck laıva-larıyla bas basa bırakır. Rıı dalıa da
..r,ı\.ı uâf.ımaz.
Toprak Tanelerini kullanan Karınealar
liıı hnliimdc dc ıkı karınca famil-yasının bcs cinsindcki aıay kııllanı-mını clc JIJCJÜİ/.
Bir kaıınca liiriı ontn Yfiramariıım rarspıtum. vııvasınu geleg arı tinılıııi kum tanclcıivlc \c topak lulindcki loprak patyjlaııvla vııvudun uzakbstı-nncaya kadaı bonıbatdımana ııııat. Rıı kavıyıb üalıp uclcıı rahıı kı katıncadır vc daha sonra yenBgiyc ııgratıbn arı-
nııı polcıılcıini dc ck besın olatak kııllanır. Bıınlaıdan haşka kıı/.cy Amcıika'daki salgl k.ı-ıım jlan ilc bngum ka-rıncaları da aıalaıındakı besifl tekabctındcn do-ayı biıbirlcıivlc nınc.ı-dclc ıccnsındcdiıler. Itıı ıiıiıı .ı.lclcdc sjlgı katın-caları knotcıı karıncjlj-ııııı ropr.ık hunıhardıma-mvla vasanı jl.ınljtııııljıı ıızaklustınt.
Koruyucu ve Çittre Halıklan
Konıyııcıı balıkluı, sıı dısında avla-nahilcn vc ycni taııınaıı bahk tiirlcn-dit. Ortlar, kiıçiik hayvanlara liskırmk-
latı sıı lle .ıltlaıı aıcş cdcılcı. Koıııyu-
cu balıklat, gözlerindeki \c gırtkk
hiılnclcıındcki morfolojik vc anatomik Ö/.Cİ ulııjıımlaııyla bıı konıııb l.ıma-merı basarilidirl.it Çûtte balıkları da kııvvcıli bit tar/da liskııınkl.ın siı ılc dcııı/ kcstanelennı adcta üflevcrck dc\ iriılcr. oııları dikcnlcrin daha az ııl-dtıju ufiı/. bölgeaindon vakalar vc ısı-ı.n.ık puıyabı. Dııduk bahkbnnda bıı duııım oıircnmevc baftlı auı, kulbnma obıak ortava cıkar. Oıılaı yuşlı dcni/ kcslanelcııni büvıik tusiann ıı/cıınc kosjr \c scrt kal'a haıckeılctiylc \ıııa-rak ikivc avınılaı. liıı olavda, canlının amacına ıılaşahilmcsı icin iirs kıılbıı-ma tcknifiini scctıfti üoıülcbilit.
Kurna/ Kuşlar
Kusluı. luyvaıılaı alenıınde aleı kıılluııımınııı cnk ycsiıli sckillcıiııi nosieıcn caııhbıdıı. Bu alet kııllannu sckillcıindcıı bircnftıı ügıcnıııcvc haft-lıdıı. vani ccvroe uvumuıı bır sonu-cudııı.
Avu.stralva'dakı duftkarı>.ısı. kıı-muk isıcdifti şe\lcn. lyıysında rasıdıgı scrt bıt cısmı gcrçck bit çckıc p\ı\ kııl-lanarak kıruı. Taılı sıı ıııidyclctini ay-ııuık 11,111 lıır yckıy cıbı digcı boş rnıd-yc kahııklatını kıılbnııbt. Bcşıı/ ık hahalar {EgfptİOM tıı/ıuıri ı;aı;alan\la laşıdıklan hiiyiik lııı ı.ışı. de\c kıısıı-nıııı vıınııınasını kırmak İçin hıı yckıı,
gihi kullanır. Gaguına ta^ı alan akl>a-bu öme kafasıın ecııyc dojSnı çckcr vc sı.ııra lıı/lı biı sc-kildc ta>ji yumıırtaya vıırıır, bıı is yıınııına kııılıncaya k.ıdar dcvaın cdct.
Miikcmmcl biı bomhaıdıman ıiı-ncıiı ısc Avustralyi sahıni olan ll/ımı->,;./;,/ mtlanostınton tla uöriilchilir: o. ayaklarıvla lasıdığı yuınrıık bûyûklü-ğiindeki las ile Kmıı ymubnnu ucar,
Kulııckudakı disiyı kovar vc M m viikscklikteıı luşı yunınıtaııııı üzcrinc bııakıı. Eğa ilk atıs isabcısi/ ıse şahı-nuı bll bomhaıdımun UCUJU hjş.ııılı oluncuyu kaduı dcvam cdct.
Kınnızı sırtlı cckitı;c kıısıı tl.amus .allııriıı) bilyiik avlutını dikcnlerc aıa-r.ık onluıı Mslcnıcktc vc bu sckildc p.ııtuladığı bcsinini dalıa kolay yc-nıckicdıt.
Ors Kullanma Tekniği
Çe(cİ( llc örs k.ılsıl.işiıı ıiı|...'.ınd.ı. "çekiç'İH uktil. ~öts"iin isc iizcrinde dı>\ ıııe ışı yapıbn pasif bır aıac oldıiRU uürillllr. Çckicın kullanılmasındu ol-dugu eibi "oıs"iuı kullaııılmasında da "iirsiin uktif vc pasıf" hıı kıılbnım dıı-nımıı siiz konusııdııı. ÖiM'in aktif kııl-Ijııımında avıııı gagasiyll vakal.ıv.uı ku}. avını Itnaçll biı sckildc scrt bir cısınc vuruıuk puıaıııpaıya ctcı. l'asif kııllanımındu isc. avını kapan kııj, hc-mcn Kokyiizıjne dogru yllksclir vc gökyıi/iindcn avıııı »ctı cisinıletin üzcrınc hıtakaıak paıvalunınasının sıiglur. KOçOk kııjluıa getincc ıınlat, nısbeten scıt olan salyanaoz kabııkb-nnı Kanuluııyb OÇtp du iyiııdckı hcsıııc ıılaşumaz. Ama onlaı. buııun ıciıı vassı lııı las hulııı vc hıı tas ilc sulyunno/.bıı patyalaı. ÛCOCgin, jarkıcı ardıçkusıı \Turilus /ılıilomr/ın). ökscnııı aıdıı,-kusu tfiırdus visrivorııs) vc kı/ıl at-dıykıışıı ı ////////. i/ıaıu.t) höyle kıısluı-dır, Bir ürsün pasil' kııllanımındu ycıc aııljuk puryabnaıı avlat, ııadiıcn sal-yangozlar, dalıa yok midvclcr, yumıır-talaı. kcmikleı \e kapluıı.bugu gibi cınlılardır. Avın lıırakıldıgı viikscklik. kujun biiyükhjSiiııc \c a\ııı ajıılııiına lıaghdır. Avlaıını yııkand.ın scn hiıci-sıın ü/cnııc aıarak paıcabvan kujlurın cn ıjııınnıışbrı, s.ıkallı akhahu {Cfpa-ftııs harpaıııs). kavakartalı \.\ı/ııı/a
eirytaeies), kuıga lürlcri {Corvitlet)
vc manı tiiılcn \l.arıdar) diı.
İmal lidilen Aracın Tekrar Tckrar Kullanılması
\\'ina ıılaşmada hıt kıısıın, cııbugıı lııııeıı ){ihi kullanması veya sonda yap-ıııası anç kullunmunın cn ilgmçlcıin-dcndir. Bıı işi yapun kıış. (ialapagos udubıınduki ispmo/dan buskusı degil-diı. Bn ku> hıı isi ııasıl yapat?
Öncc gagasıyla ıtinımüş agaçlara \.ı da kiltiikleıe vıııııt. daha sonra ku-lusını vıııııbn vcıc dayar vc kacıjmak-ı.ı (il.ni höcek lurvulunnın seslcrini dııılcr. kayiMiıa scslcrını duydııkıun sonıa agaclurın varıgındun uvlannı tcs-hıi ctnıck içîn yarığın icinc bukat. Hııııl.ııdj aiaykakjnlardu oldııgıı gihi ıı/ıııı vupıskan dil nlmadıfiından bu-ıııin ycrinc hıı alet kıılbnıhr. Bıı alcı vcjctasyonıın (bitki iiıtiisilnfln) dııru-muna gfirc inıe hır yııhıık va da bir k.ıktiis dikcni nbhiliı \c hıınlaıla avb-rıııl s-islcycbiliı. Bıı ıspıııo/ kıışıı, scyı-lecek alcliıı hovıı konıısnnda havtct veııci davranıs gosterır, Egcr alınatı cııbıık cok kısa isc, hİÇ deneınc yjpıl-
nıadaıı uıılıı. Kjcr crık uz.un ise fazla ıızııııluk kırılıp atılır, yatallı ise çgtlli ortadan kuldııılıı. llayvanbı alemindc ılk dcla alcıin yapılması vcya kulbnıl-nıa\ULuk durıımdakinın kııllanılır halc geliıilmesi vc lckraı tekrar kııllanıl-ması l)iı kıışlaıda gOrfllOt, Birçok göz-lemcinin vcniiği bilgilerc güıc ispiııoz kusu, aynı çuhukları ve dikcıılcıı uyjtken dahi yanbrında tasımakıa vc tastladıkbtı oyııklara avbrını yakala-nıak iyın sokmaktadıı. Bııııbıdan haş-ka bastankaıabr vc murahuslaı, çamın ıgrelerini aym dikcn vcya cubuk gibı kullanuıak avlannın iz.ini bulmak iyiıı ağac yuııklunııu sokmaktadıılaı ı.ıp-lakkıijbn, Vcni Oine vc Amstıalya'da yasayan kusların bır gnıbtıdıır. litkck-lcri cöplerdcn. sanunbrdan ve hiikilc-rin digcı kısımbıından çiftlcsmc za-ınanında yııva yapmak iviıı yararlanıı. Bu kıısların crkcklcrının bır kısmı s ıhlcşıııc zauıamnda vuvabıını, yiyck-lcıdcn. (iziim cinsi mcyvclcrdcn vc hozulmakıa olaıı hıikı artıklarından kıııurlur vc hunlardan cldc cttıkleri boya maddelctiyle yııvaluıını boyarlaı. Buzı yaptakkujıı tıiılcıi dc aleı olurak kahukbıdun eldc ctıiklcıi lif dcmctle-lini yuvaya dayanıkhlık »agbmusı iyin kııllaııııbı. Bahkvılluıdaıı dıiıt tüı. ba-lıkları cezbctmek için tüylcıini. bö-ccklcti ve hıtkı artıklaııuı su yüzcyin-de hııakıı. Bıı davraııısbııyla onlaı. genç bırcvlcre Ivavıubrınal biiyük av-l.ırı yemlcınc ilc ııasıl avbyucakbıını iifiıcııılct. ÇOnkfl bıı davıanıs dgıcn-ıııcsc h;i!>hdıı,
Memelilerde Alel ktıllanma Teknikleri
Egcı primatlan hesaba kuıma/.sak, mcmclilcıdc alct kııllunma D kadaı yayı;ın degildit. Mcmcli tütleıin yan-sındun fazlasını oluştuıan kemiricileı-dc aleı kııllanma, roprugın lirbtılması scklındc gBtOIOc Sıııcap tütlcri vc (,<>] kungıııtıları yılanlaıııı saldınlarından korıınmak lyin vıbnı topıak vaftmutu-
ll.l ldlilllMIII.il IIII.lll.il
Vırııcı hayvanlardan sıı samuru (kn/ntlrtı lutris) örs kııllanıcı olarak ta-nınır. Hıınlaı, mıdyclcn açmak için dc-mz tabanından yassı bit taj dıı vc onu gögûalerine koyar, Strt Dnfl yOzerJer-ken de ı.ışın lizeıindc midycyi parça-laılaı Bıınıın yunında sıı samuıları {llıiliutis) biiviik sahjıiKozbrın ctinc ulajmak icin su alnnda kayadan bit taş ılc onlan parçalar. Su samııtları uygıııı olan tası ıızun siire kıılbnmak ıçin kol-tıık altlannda tasıt ve bıı cylemdc dc alcıın tckrar lckıaı kullanılması stiz konıısııdııı.
Kııtııp ayıbn. fok bahklaıının ne-fcs alması lyın kıılbndıklatı hava bos-hıklannı X) kg agıılıgıııdaki buz patça-luıı ılc kapatıt. Daha sonıa nefcs alnıak ıcııı sıı yüzcyine çıkan bu fok balıkbrı kııtup ayısının pcnccsı ilc öldüılllur. Ama kulııp ayıbrının fok balıkbnnı hıı/ paıçabnyla dldiiıiip Oldürmedik-lcri kcsın ol.uak kaıııüanamamıstif.
Fillcı dc honıımbnyb alcl kulla-
W.v.. !"■>(.
101
nıt. Onbı, hoıtıımlanyla du$manljmıa uş \eva üıluıı parcaları fıflaııı. agac dallaııyla Micutlarım k.ısıı \c vul'iıklat-lj ıJcıılcrındcn sulUklcrı tcmizlct. On-l.ıı, hnımml.ııışlj uşnlıkljn \,ıpraklaıı vc ııkı ılcıncllcfiııı vclpa/.c nlarak da kııll.ınıı (,'m'ılekı DsVİd gcyikleıinde vc llınıhstan'ıljkı barasınghalarıla ııl-dıığıı gihi lıııynıızlann camıırla vc dal-larla siıslcnmcsı kcndılcrını savdıımak icin toynaklı lı.ıys ınlardaki alct kııllıı-nıınııu gii/.cl hır (irncktır.
Çok lyi Buluş Yapan Primailar
\cni diınvadaki Kapiısen Kahihi \|j\ınıınlaf cıık sık IİCI kıdlanif. On-
lar. meyvc ve dallari fıriauı, sert kj-luıkiu mcyveleri ûts tcknigi ilc ıçar, Tırmanan vc kükrcycn maymıınlar Jiacun kııpaıdıkljrı hu\uk djlljrı dûş-maııbıını kııMmık vc kotkınmak .ınıa-cı\l.ı nııl.ıı.ı lirljııı
M'raka'daki şchckler. scıt k.ılıııklıı mcvvclcrı. lası bır cckıy gıbi kııllanj-ı.ık aı,aı Ycşil şclıckleı ılc vıicıll lukı-mı îçtn alcı kııllanır. Oıncgıu. vassı bır las. va da hiıki artıklıınyla agız cuatin-da kıırumus; ıılan kan vc benzerı vapıs-rfljjj IİCMİİ .ırııkljıını silcrck temizlcr.
Hır sanbabun //*«/>/« cjneetpkahs)
İJ^IJİİ tckıı, gjbj kııll.uuıjk isıiıidyclc-ri diivdııklcri \c mcyvclcn yapraklarıy-la birlikıc karınca ve kiiflcıdcn ıcmi/-lcmck için yıkadıklan ı;nriilmiiştür.
Iıısansı Maymunlar
lıısaıı bcn/.cri maymıııılann (Ant-
ınpnulrııı, ü/cllikle vütui vasılları vc alcl kııllanmıı avısıııd.ııı ejfci ıliinyj ııusınıınlarının arasında (i/.cl bır yeri \,ırıln. \r.ışiııııulaı, orangutanların vc Scnıpaıı/clcrın kcndilcrinc vaklasan ıııs.ıııl.ıu lıiiyilk tajlar. v'iıbtıklar ve «dun parcalannı artıklatı vc bıınıın dı-şiıııla dikcnli mcyvclcri cıılıukla acrık-laııııı. vjpukl.ınııı sildiklcrini vc liıv-lcı.len ıcmı/leuıek İÇİn vıkadıkljrııu uıtavj vıkamıısrıı. Vapraklar ii/.crıııık-kı lc//crlı karıııcaları tae küyiik çubuk-
larla alır, ıı/ıın cııhııklan da kcndılcrini ktırkııtanlara k.uşı kullanırlar.
Şempanzeler (l'an sııryrıısl sadecc sirkıc dcgil dogada da şasırtııı tt Ook yöOİU alcr kullanırlar. Hu kmıııdaki aras.tırmalar. şcmpanzclcrın sadccc çofc iyi atıcı dcgil. a\nı /.amjndj lıcsinleri nl.ın karıncalara ııl.ı^mnk lyııı c(ık iyı nlı.1 vjpjn u- .ılu kııllanabilen hay-vanlarnldugunu gtisıcrmijtır.
Alel tnıali Için Alet Kııllanına
Jjpnn Vııkımatıı Sııgıvaına'nın yaptıgı lııı .u,ı>(ıını:ıyj giirc şcıııpjn-/.clcr I cm kalırıhgınıiakı hiı çuhugun ııcıınıı fırça jcklınc gcıirerck ıılıa gıhı kııllandıklaıı ınu\.ı çıluiUJtir, May-ımınlat Afrika popiilasyonıından l'aık-lı olarak çubugıj ılclmck iyin haşka bır cıılıuga ihriyay dııyar. Kamerun nıaymıınları lıcı iki fonksı\onln alcli lıcceııklı lnı jekiİBe bıı yubukla hır-lcsıirmiijlcrdir.
.Snnııy olarjk. masmımlar. v'Uİııı-ğıııı soıııııııı bir tas ilc sayak lıalinc getırmck lyın ıı/.un zaman ugraş; verir. Hu ıla, hiı hayvanın hiı alcı v.ıpm.ık lyııı bajka bır ıılcıc ıhnvaç duvdııgıı-ıııı giisteıir. Hıı olay sadcce lııı hayva-na ii/.gu olan hir davranısnr. Karınca yakalaına ıckniklcti pnpiilasvondan popiilasyona farklılık göstcrir. (.ckiy kııllanmayı sadecc hirkac Baıı Afrika şcmpanzc gnıplan ögrcnmis vc biiyle-Ce dc oıılar palm agaylarının yckirdck-lcriııılcn vag yıkarjbilnıc yetencgıni k.ı/aıınıısjardıı. Diger Mrika şcıııpan-/clcıi ısc sadccc pjlm agacı mcy\csi-nın ctli kısınım kullanmalatına kjişin. Gombc \lilli l'arkı'ndaki }cmpaıı/c-ler. yaprakları vc yıyeklerı siingcr gılıı kııllanarak bir sıı hirikinrisinc haıırıp sonra ıınıı cınmckıcdirlcr.
ilayvanlarda tcshiı cdilcbileıı lnı ılgııu, davranışlar. onların hayatlarının dcvatnı iv'in kayınılınazdıt. Bıı ilginy davranıslar lalct kııllanma ycıcncgı) clhctre sadecc bıı yazıda anlatılanlarla smırlı değildir. Ancak hu konııdaki ya-pılacak nlan deıaylı giızlemler, hay-
vanlaıdaki (IJMJUİŞI.İM ottaya <,ık.ıt-mak ıvin vcrerli olabılccckrir. Ilayvan-larda görillcn bıı "alcı kııllanm.ı" hc-ccrisi ırdclcdiâmdc. hıınların bir kıs-ııııııııı luvv.ınljtın gcncrik bllı>ilcriıı-dcıı kavnaklandıjıııı \e lııı kısınuıın dj ıcctilbeyle v'cvreden üğrenildigı görüllir.
Sıııan Enen ııı £0ıi» FttiUa) K/t^HOtmm^)
Kjnukiaı
H«Ml, l'Jt H* îıııı M/«/M, loJ/T* ıırmttı, snaterl, i'H tdtd hnınfc.', W» ıı TıM ««ııi',
| - ;'. I .
tiıOKtl. I '••■""»',■'"■ VI
UİİİİK A UnC KII, tmııı llmı I». II.
.....AI'NL
ynn R. Ilmalnria Sm« Dtjmi». .(ııkiiı m
luııuıyi iclıvl HttOnuthım NüMjUnr, sıumaıı.i'fllı
Matematik
llcı insjnııı ytsamı boyunca hcp dııydııju. dtıyacafiı ve hcp denildiği, dcnılcıcği gibı nıatcmatik aleısiz. eda-vjtsı/. Ijhorjrnvjrsı/., jtiilvcsi/.; sıtf ra-kamlarılan ve bilyllk-küv'Uk lıarfler-dcn, ci/ttilerdcn. sckillcrdcn ibarcr bir yıjın kııpkııru, ratsı/-ııı/sıı/: tasjıınıı, kavraması güv. sevimsiz; herkesin iirk-tügü, kactıgı. sıkıcı. sovut. antipatik, /ıır lıir hilim ıni gerjefcten? Duıdunı, hıı konııda vınc kendıme gürc düsün-dilm, diijiindiim, dÜJÜndflml.. \sla!„ asla!.. olamaz dedım. Vlaıcmatik iv'in lııiKiiııc dck, ıınıı sindirip ö/.ümleyc-mcmısleıcc. fclscfcsıni hazmetmemi;-lcrcc söylcnmis vc söylcncnlcrin. ger-V'cklc lıır ilüisi voksa da. gerefcsiz yere. Iııı hcvcslcri siindıiıiıciı. hilinvscl akti-viteyi lümdcn silip yok edici zaıaılı vc kötll söylcntiler ayncn sürlip »ıtmck-tcdir, ne yazık ki! Oylcvse, maıcınaııSı ii/giiıcc vc hayran ııldııgum biv'imdc. kcndimc Riirc yorıımlayjrak raharlaya-yım, haliflcycyim dcdim; lııı vakla^ım lıjıu dcrin bir muılıılıık ve huzur vere-tckrir hıç kujkıım yok.
Bu sevinv dnlu hcyccanla siiylc bir Vcvrcmc. \crc. giikviı/.iine vc canlı-ıjıısı/ riirn varlıklara, dugıı denen lıari-kalar lurikasıııa dcrın bır içtenlifcle, sc-vcccn, giircn vc dc kavrayan gii/lerlc, uzun uzıııı havranlıkla baknm haktım: ııpkı lıiı prohlcm ç&MfCcainç Bn iuy-gunıın konsanırasvnnu ıle kendimı ııç-IUI Inıcaksız, matcmatikscl cngin hir ok\ jıuısun ıv'inde gezincn biı ruh. son-sıı/ kiiv'iik biı cpsilon ammı kadar has-
mcrli vc mııha'5cnı hisscrtim!.. Bir an. bıı yücc duygıi ilc sc/.ınlcdim ki. l-.v-ıcn'dc nc vatsa. matcmatik vc matc-mariksclligı olmayan hıçbır sey dc var dcğildü. \ncak ve ancak, matcmaıik-sizlik kcsinkcs bır vııklııktıı: vokluk isc anl.ımsı/.lıkıı, .ııılamsızlıkla hir İ51-miz vc ilişigimiz de ulamazdı. 0 haldc maicmaıik, vaılıkl.uın ııti/mi veya 1111-Ijdıdıt.
(icncl giirclilik kuramını da en Btcsinde soyut-somuı nc varsa lıcı şc\ tûmdcn matematiktir ve matcmatik ilk gcrcektit ki, (iniimüzde vc avucu-muzun Içinde durmaktadır. Insanlık ivin milyoıılaıca yıldan bcıi, matcma-tık ılısında gelfefc aramak. umjıııı lıo-ja gitmiş ve gitmckte olaıı, acıııacak bıı vabadır.
Biz insanlar kendimiz, matcmatik düsünüp titctcbılcn biıcr matemarik yapıyız. Bunun bilintinc varmakıa, hıı-mıııc kadar oldut.11 gıbi daha l'a/.l.ı gc-ııkıncyelim. Marcmaıiktcn kupııp, sanki hiv ilgi vc ilısığımı/ \0km115 gibı İçîmiz ılışımı/ ııutenv.ıtik iken, oııdan ıı/.akta vc hıhahcr bilınçsiz yaşamaya-Irm, Tam aksinc onıınla, bilinv'li bir ya-5iımın doyıılmaz tadına, scvgi vc a$kı-na tanı olatak kavuşabilmemiz. matc-nıaıiksclligimizi iv'icnliklc kavrayıp, ona bütûn benligiınızlc korkmadan, Urkmcdcn yamısıp sımsıkı saıılmahşı/.. lipnciiklcnmızı sıınmalıy ız!„
O /jınan gfircccğiz ki. ıjdııı.ı rjo-yıılmaz bdyllk bir marcmankscl scvın-cin yaktıgı savktJI göz kamastırıcı ay-dınlığında. zıfıri karanlıklar. davanıl-maz scfalet vc acılıır. tiim ıımııtsıı/.lıık-IJİ, kınleı. azap vc ızdıraplar. bir sis ör-negi dagılıp, ynk ıılup ınaıcmaııksi/.li-fiiıı kor. dipsiz bojlugımda \e acımasız pcnçetinin kabıedici darbelerinde. bıı kez onlaı pcriş-.ın olııp gidctcklcrdir. Bıı isc. bizi csarcrtcn, bir dalıa geriye döniilmcz bir kurrulııs. gcrtck bir öz-gürllik olacaktır.
Kuskusıız matemalik. Iıütıin \.ır-hkların, bilımlerin temclı. anası vc ta kcndisidir. Bilcnlct ve tadanlaı MHIC-vıniz. hcr bilinıscl kıınuda onun yardl-mı ile hir problemi, bir gilv'lügtl ÇÖZ-mck. az dorıık bir scvinç mıdir?
\|.ıtcmatigi dilîünUp, onunla ilgili bırkav sadc sarır vazabildigım ıçın mııtlıı hissediyorum kendimü.
Saim Ericek
hHııtır'.ııt'. ,V'o ■/.'• .',.W Mdkmulıuiy.'lılılıı,
Matematik Problem Seminerleri
Problem Semineri 96/8
29 Mayıs 1996. Çarşamea. Saaı 15
1 p r/?+ı> p (K))"'-'1 ve P(0)=0 bagınu-lannı sağlayan (üm P(*) pollnomlafinı bu-lunuz.
2 ni2 olmak lizere, a<. a.'.....a« larklı
tam sayılar olsun. P(aı=a .
P(a>)=a-.....Pıa..)=a-, P(a-)=a. eşllllkleılnl
sarjlayan ve kalsayılan lam sayılaı olan tüm P(x) polınonılarını öulunuz
3, Kalsayılan gerçel sayılar olan Bir P(x)= ır+a- »•'+...+a.i(+a polınomu ve bırtnr-
lennden larklı b'.b.-.....(>-■ tam sayılan ve-
rılmış otsun. Bu tam sayılaı arasında
I Pib-ı I 2nl/2"
eşıtsızlıgını sagıayan bır b. sayısının bu-
lundugunu gösterinız.
4.p^x)=x'--2 ve her ı>3 lam sayısı ıçın P(x)
derecesl | olan hir pollnom olmak üzere,
her 1.1 e|2.3.„| ve u)m x gerçel sayılan
için PP(x))= P(P