Fütürizm (gelecekçilik) akımının öncülerinden, Italyan şair ve yazar Fıiippo Tommaso Mannetti. iütürizm akı-mının temelilkelerinı dünyaya 20 Şubat 1909'da Paris'te Le Figaro gazetesindeyayınlanan "Fütürizmin Ön-cü Manifestosu"yla duyurmuştu. Bu manifestonun bir yerinde şöyle deniyordu: "Bildiririz ki. dünyanın ihtişa-mı yeni bir güzelliğin katılımıyla zenginleşmiştir: Süratin güzelliğinin. Şasisini bezeyen. patlayıcı nefesli yılanla-ra benzeyen büyük borulanyla biryanş arabası... Şarapnel üzerinde ilerliyormuş gibigiden, gürültülü birmo-torlu araba. Somothrake Zaferi'nden (Paris, Louvre Müzesi'nde bulunan, Hellenistik döneme ait ünlü bir heykel) daha güzeldir." Fütürizm, bu ifadede anahtar rol oynayan "süratin güzelliği" kavramını ne ilk, ne de son defa yücelten olmuştu. Televizyonun tek kanallı ve siyah beyaz olduğu; filmlerin reklamlarla kesintiye ugratılmadığı günlerin favori filmlerinden "Ben Hur"dakı at arabası yarışı sahnesi hâlâ belleklerden silinmedi. Bugünlerde ıse ekranları, gücünü esas olarak reklamdan alan, pahalı, yeni bir araba yarışı türü fethetmiş durumda: Formula 1. Ben Hur'dakiatlı savaş arabalanndan daha hırçın ve gürültücü araçlann kullanıldığı bu organizasyonda, birbakıma yine şövalyeler. ama daha da çok teknoloji yarışıyor.
T.ıriluc mckanık giiclc ilcr-lcycn arahalaıla % .ıpıl.ın ilk \arısm I887'dc Paris'tc \.i|nl.ıiı 31 kilometre'lik hır \.ıriş uldu£u kahul ccli-liyor. Varısı. santtc 59 kilnmerrc hız orta-lamasıvla Julcs helıv l'lıılippc \lheru dc Dıuıı ka/.aıınuş. ııı/yılın sonlarmda ara-ba yarışı lîkri yavas. \a\aş yaygtnlık ka-/..tııııı.na haşlaınış VC gCfçek aıılanıdakı ilk arah.ı \arışı l'aris. Ivırdcaııs. arasııula lla/irarı I895'tc \apılmısrı. Işlcr ciddiyc hinmcvc b.ısl.ışııiLa. tarilıin ilk araha ya-rısı kurallan I898"dc \apılun Paris-Ams-K'iılaııı-l'arıs yarışıııda bclıılcıınıışTİ. Ta-rîhic (iraııd l'ri\ rıitcliğindc yarıslara ıı\-L;İİH ılk uruc. 1900'dc iirctımınc busiunaıı (iıırdmı licııııct scrisi arael.ır olmustu. Arah.ıların mOtOI ^İİLIL'İİ arıış hı/ları yflkseldikçc vurıslur tchlikcli olarak nitc-lcınlirilmc\c buslur \c 1903 Puris-Mud-rid \arısı iptal cdilir. Ilcmcn ardından
vol yanslurı yasaklaııır \c. y.mşlur özel pistlcrc taşinır. (iraııd I'riv kusağmııı ilk ı'uıcmli yııişı l'Hlo'du l'rarısa'da l.c Muııs'iu \apılınıştı, lûı nrguni/asyuıda aracjara luoıı fegağıdritsınua ıtctitilmişti. Bir siırc snnra araha \arışhırının nıaddı \ likıınılcıı \ilrnuva haşlavan \\ıııpulı ıırL'Licilcr lıı/ kcsmişken, Amerikadu 1911 yılmda Indîanapolis 500 yanşları haşlutılır. l'L'i'tc lc Muııs'iu \.ıpılau "2-1 Sa.ıı" \aıışı. Lc Mans vuıışlutı gele? neğinin en önemli adımı olur. Ertesî yıl |iivasa\a süriden Bugatti 35 aıabası. po-piilcritcsıni koruduğu dönera boyunca 2000 \uııs ka/anır.
1920'lcr. Formula varışlanyla İİRİli dü/culcnıclcıııı yavas, jravaî ortaya çılttı-ıiı dönem, Bajlarda en çok ûzcrine düşii-
lcn koıııı. ıııotur haınıiylc ilgili sııurlaıı-dtrmalaı olınuş. Ilk. 5 litrc standardı 1921 'dc hclirlcnıııiş: |922'de sıııır 2 lit-reye dtlşürülraüş. (iihenlik fcaygdanyla
l.aı'iın |92fi taın 1.5 lıircvc duşımilmuş-ken, l'L'N'dc IİULİİİİ sınırlaııdırılınası ya-pılmayan hir organizasyon gercckieştiril-İÎJİJ. I938'dc yeniden sınırlama getirilip süpeı \iıklcınc uygulanmayan motoriar-da 4.5. uygulanan motoriarda 31te karar
kılııııııış.
I947'de I'ormıılu 2 yarışları ıcin hir ickııık şurıııuıne lı.ı/ırlannuş. 2 lıtre lıa-cım sıııırlaıulırıualı hn yanslar, geteccğîa l'ormnla I yınscıları icin okııl görevi iisı-lenınıs. /.aicıı. I'ormııla l sultuııutı ıla
genç siin'icüleri çok bekletraeyip,
l-'I.Vnın ıılııslararası vcni lıir (irand Prix staııdardı olııştnmıa k.ırarı aldlğı I950'de kendini göstermûj, Pormuia I varışiarı-ııııı. diı/cnlcmclcrlc bırlikte yasaklara da gçbe uldııgu orraya çıknıış. I983'te "yer ctkısi", I989'da ds süperyük!cmeli(su-pcrchafgC) mororlar yasaklaıımış. Ycr ct-kisi. o/cl acrodinanıik alt "üuic tasarıını sa\csindc. arahaların virajluıı çok lıı/,lı
52
lllllııı ..? ? .-I. ı,.k
dfinmeıini sağlayan
bıro/cllik.
() \ ıll.ıııi) l>ıt b.ış-k.ı gftzde tcknik o/cl-li"ı ise 1987'dc ortaya cıkan "aktiı' sflspansi-
VOIl". Hll, İICII, I\I11C-
lcıımc vc kfise diinınc dıırumlaıında aracın verdeıı \üksckliiinı oı.ııııatik nlar.ık a\.ifl.ı\.ııı. bİlgisaVUI kontfollii biı sistcın. Bıı sistem dc IW4 yılında. k.ı/alata yol acıı"ı "erckcesısle FIA laraliıul.ııı yasaklaruTuş. l'IA'nm son "asaklama karan isc, moıor hocminin 3 lnrcnııı altıııda tııtıılınaMiıı ncrcktiriycjr.
Organizasyon ve
Katıhmcılar
I orıııııla 1 adı. so/ koıııısıı or"yiıı/as-
MHİİİ gcrçcktcşriren fcderasyon, II \ (Fcderarîon Intcrnarionalc dc IVVutomo-bilc. üluslararası Otomobil Fedcrasyo" mıi tarafindan yapılan düzenlemcleı ve
aıalıa taııınılarıııdaıı olnşaıı lıir pakctc ait. FIA. varı>ların "etcekleîtirilmcsi. kııralların bclirlcnmcsi. yürürfİlrnesl ve vaptırıııılaıın ıı\"ııl.ııııııası kouusıında ış-İC! Miklcııcn asıl kıuultış. Formula l'lc İlgilİ olar.ık .HİI.ınııııı aııdınasi ".eıckeıı diğei ıkı kıırıılıış. Concorde Sn/leşincsi ılc uvııuı lıalinılc calısmavı kabııl cınıiş ikı aralı.ı ureticilcri fcderasyonu FOCA ve l'ISA Araha iiıcıicilcıi bır lıakınıa va-ıiş.uı takımlarla özdesjesmîs. dııııııııda. kc/a. haliha/ııda, bıı ıırerıcıııın sadccc hn takııııırı arabalarıııı ıırcııııcsiııc ı/m
"erilîyor. taabayı ürcten jirkcrin yarısta-
kı nğulıjlı ınoiorıı ürercıı şııkcııııkıinlcıı \ıik\ck. \rabal.ırııı iıpı hclırlcınrkeıı ara-ha\ı ürctcn lîrmaoin adı motoru ürctc-
ııinkinin önürıc \a/.ılıvot \c alıııarı clcrc-cclcr araba ilrcticisi tarafindan k.ıvdcdıl-miş sayılıyor. 1996 Fnrımıla I \aıışlarırıa kanlaıı II takım(dola\iM\la aıah.ı ıııcıı-CİSİ) VC kııllandıkları ıııoi.nlarıu lısicsı
şovic: \rrows-llari V'8, Bcnetron-Rcna-
ıılt RS8, Fcrrari-Fcıran. lorti-Ford /.c-tcc \8. Jordan-Peugcot, Ligier-Honda,
Mıl.arerı-Mcrccdcs. Minardi-Ford. Sa-ııbcr l-'ord Zciec-R \ 10, Tvrrcll - Yama-haJudd,Williams-RcnaulcRS8.
Son dii/.eıılcınclcfe "hıc \arışı lıin-ıcıı ılk ,ılıı arac dcûcılcndirmcvc kaıılı-\oı \c sıı.ısı\l.ı şn puanlatı alıyorlar. 10. '.. I. x 2, I. 13 l'arklı iilke vc 4 kıtada \a-pılaıı loplaın 16 saıı^ın sonııııda ahııaıı ı.ıplanı pııan ka/anaııı bclirlişıır. Yartj bir ka/a \e\a korıı lı.ua sarrlaıı vıı/ıııı-dcn lam.ıııılaııınadan dıırdunılursa. fop-laııı vaıiş volımıııı cn .1/ ', 7 ,'ıniıı kaydc-dildigı dıırıımlarda ilk altl araca vukunda hcliııılcıı pnanlaıın \ansı vcrilivor.
Vııışlaıın siaıı aııı gergtn l'akat sıkı dcncılcııcn biı sCfernonİ alarak "cıcek-lcştiriliyor. (icrı sautıa ışlenıi "hstcri tıı-rııııd.uı 17 dakıka ÖUCC başlıvoı \c bıı sc-11 sesli sınval ve ışıkla hclırlcnivoi. Gös-icıı ıııııııııı taıııaıııluvan iraçlafl haşlama ııokıasnnlakı. oncedcn bclirlcncn \crlc-rinc dönüyorlar. Tüm araçlann dogru hı-cınıcle ycrleririi aldıkları kcsıııleşince. Sl-ı.ı\la 5 kırıııı/ı spoı yakılıvor. Bıı aıad.ı araçlaı harckcte gcçmeyc hazırlamyotlar.
kıııııı/ı ışıklaıın sondugil, siircsı oııcc-
dcn belirlencn ancak saklı tutulan bclir-sız hıı anda araçlaı barekctc gcçîyorlar. Oncckı ydlarda, kırmı/ı ijuklann söndü-
rillmcsi vcrinc yes.il bir ışık vakılıvordıı.
\ıa.ık. bıı ışıiııı bo/ıılıııası dıııııııuıııda. li/ikscl \c ııılıı hakınıdan sıarta lıa/ıılun-ıııış siırıiciılcr n/crıııdc bliyük bıı \ıkım oldıı"ıı L'o/lcıııniş. Yeni viintcm dalıa uıı-vcnlı \c clc olsa. kırıuı/ı ıgıklann bcr-lıan"ı bıı bıcımdc sondiiriilcnıcmclcri "ıbı bır dııııını s.i/ koiııısıı cdılcınc/.
Varısın bidsi de cn .1/ stan anı kadar
scrcmonili vc matcma-
tikscl manıık kurgusu açısmdan ilgînç, \ıa\
l.ııdaıı birisi son tıırıı-ıııı lamamlavıp IİİİİİİİK-Vİ/gisini "ccti.iindc bı-n> bayrağı kaldınlıyor. Bu andan itibarcıı.
liım araçlarm son tura kadaı gelmelcri
hcklcnmeyip. nır hındirilmiş aracların n,ındc olılııklaıı lııııı hangi dc'fcccvlc 18-maıııladıkları dikkatc alınıyoi. Sıi/ geli-mi. 5(1 rıırlıık bir yanşta. 50 ttırıı 4 aracııı tamamlayabildiği bir dıırunıda ilk 4 dc-fcccvi, biliri; zamanlarına g9re bu dört
araç alırkcn, bcsjnciligı vc alttncılıgı, s../
gdhni. 0 ana kad.ıt 49'uncU lurıı hııırc-bilmış iki "raç alıvor. Bıı ıkı uaçtatt, la-manılavaınadıkları 50, tıırda değll, 4li. ııırıın bırısindc iiııdc olaıı diğcrini gcç-nıış sayılıyor, Kalan araçlaı da n >na ka-dar tanıamladıklardaki tıırlanlakı ko-nıımlaıına "iifc. dcjictlcııdirıncdc bıı aıacları ı/lıvorlar. YariMiı bittiğini dııyıı-ran bavrak ncrcdcysc Forınııla l'iıı sim-gcsi lıaliııc uclmi>. damalı llanıa. I)i"cı bayraklar vc nc için kullanıldıklan ise ş.')\lc o/cılcncbilir: Sarı başrak, uıivcnlik arabasıııın pıstc "iuligini il'adc cdivor. Bıı bavrak kalktııiuıda aras'larııı birbitlc-rinı gcçmeyip, yavaşlayarak, o anki sua lamaya göre llcrtcmclcri gcrckiyor. (üı-Vcnlİk aıaci. nadıtcıı dc ols.ı. ÇCŞİtH uü-vcnllk scbcplcıivlc \arı>ın tcmposıınun diışıırııhııcsı için kııllanılan bir araba. \ı.ıı, pısıc "ıııp. cıı iindc "ıdcn aracın
öııiinc gcçiyor. I zerindc parlak san ışık-lar yanan bıı arac, pisttc dnlafirkcn arac-lar olabildigiıuc yavaj ilcrliyorlar, (îü-\cnlik aracı ışıklannı söndürüp ptsti ccrk ettiğinde, \anş olagan cemposona dönö-
\oı, I /cıııı.lc kırnıı/ı çi/.gilcr olaıı san başrak ısc. pısttc ka\"an bir hiiliını olclıı-liıınıı bclııııuıı. Kııııa co"unlukla pistc akan ya| scbcp oluyor. \la\i bayrak. gâsterildiği aracın arkasmda, kcndisini gccmeyc calısan bîr araç olduğunu bclu-tcn bit gUvenlik ünlemi, Kırmızı bayrak
İSC yarışın hcrruıngi lıir sebeplc dıırdıı-CUİduğuftU bclirtcn lıavrak. I'zcrinde
araç numarası olan siyah lıayrak. söz ko-
ıııisıı aracııı ce/a aldlği iyin. vcya tclıli-kcli lıir duruıtı saptandığtndan yanştan çıkrp pıtc gîtmesi getektiginJ gösceriyoı
Formulu 1 yurışlarındu cldc cdilen dercccvi lıcr nc k.ıdar siiriiciinün. ınalıu-rctini kuflanarak ıck basmu kazandığı diişiiniilûyoısu da, l>ıı lıiı yunıl"ı. I'nı-ıııııla I yarışı tanı lıirckip isi. I'u \ii/dcn yarışj lıir lnıga uüresi vcyu Imks karşılaş-masından çok liıtbol macına bcnzetcbi-liri/. Ilcr aructa arucla ilnili. ceşidi yiizii bulabilen vcriyi anında tukmım bilgisa-yanna ileıen biı bağlamı cibu/.ı vaı. Bu-nun yunısıru. siirilcüylc tukım urasnul.ı siirckli ıclsi/ göttişmesi yapılıyor. (io-rüşmcmn yapıldıgı l'rckuns siirekli dc-gişririiiyoı \c merakhlann dinlemc ola-sıbğına kursı rifrcleniyor. Formulfl I'in popiilcr tukırnlafinıkm Mcl.urcn'de oı-tuluınu 45 kısi cuhşıyor. ()/.cıle: Tukım Baskanı, Bas, Tasanmcı, Taknn Yöneri-CİSİ, Tukıııı koordinatorii. bcs miihcn-dis, dokuz tcknisycn vc dİgCI ıı/.manlaı. Sürücii Kcrycktcıı dc biiyiik biı vıık ul-tmda varısıvot. Varış sırasındu surıicıı-niin saatte biı lîtrc su kaybetmesi vc nab/ının 200*C eıkmusı olağfln savıluıı şcylcrdcn. Bu yükii kuldırabılmcsi ıcin süriıuınim \ıl bovıınca sıkı biı li/ikscl cûitım programı izlemcsl ve özel bir di-\cı ııviiiılumusı ızcrckiyoı I zınan sUril ciılcr "elisiirdikleri olağanDstü duyurlı olgılanyla urucın bir purvusı huliııc "cli-yorlar. Ivi bir süriicüniin. aracın ii/crin-dcki ucrodinumik etkidcki %0,5'lîk bir değişikliği algılayabildigi vc uracın ön turulinın vcr viı/.cviıulcn yükscldigindc-ki dcgişikliklcri I mm'yc vuruıı lıassa-siyctlc farkcdchildigi sap-lanmış. Ilcrlıanuı bir l-'or-
mııla I takımının bir uiinliik varış piûg-ramınu göz aıulım: Sabalı 6:()(>'du kalkı-lıp otcldcn varı^ alunınu harckcı cılili-yor; üstclik bir önccki "ece urabalurın lıa/ırlanışı\l.ı ıı"raşınışken... Saul 7:30'da, pitte yaku ve cekerlek yenilen-nıcsiylc il"ıli provaluı vapılıyor. *J:."("*da dcncmc tıırluıı vuı. Araç başınu 12 uıru i/.in \crilcn lııı ısınma ııırluımdu. cldc cdilcn derecclcrin kuydı ıııtıılııuır vc yurışta. buşjumu pozisvnnları bıı dcrccc-lcı dikkaıc alınarak bclırleniyor. Saaı l():(l(l'du ckibiıı miihcndıslcrı, diı/cnlc-diklcri bıı brilinjjle. ısmma ııırlaıındu
kaydedilen veritere göre o yanşca i/.lc-necek stratcjiyi bclirliyorlur. Saat l(l:50'dcn L'.ltO'vc kadaı. siirıicii ckibi. 1-1A "d cııı eupu suhlp olınalaıı gcrekiyor.
Kokpit tasarımında i/lenen kriterler. siirııciiııiiıı ı;öniş serbcstliği ve ka/.a anıııda ar.ıcı kolaya tcrk cdebilnıcsiyle il-gili. FIA carafından hazırlanan standart bir sablonun kokpitc kolayea sokıılııp eı-karılabilmesi gerckivor. 1998 yılında ya-pılacak yanşlar için ha/.ırlanan ceknik şartnamcde güvenlik önlemlcrini pekiş-tıreıı IIA. kokpiıııı kontroliinde kııllaııı-lacak olun şablonu da biiyiitnıüş. Kokpı-tiıı. siiriiciiniin kokpiti, cnıniyct kemer-leri bağli dıırıımdayken 5 saniycdc ko-layca rerkcdcbilcccği bicimde tasaılan-nıası öngörülüyor. Yine, ka/.a aniannda arabanın tcrk cdilmesini kolaylajCtrrnak için, araçlann direksiyonları elle sökiilc-bilccek biçimde tasarlanıyor. Direksiyo-nıııı lıcmeıı arkasında ycr alan bir kol çc-ktldiğinde, direksiyon serbest kalıyor ve giiç harcaıımadaıı sökiilüp atılabiliyor. Kokpitin ieendcki toplaııı yii/.ey alanının 700 cm-'den a/. olnumıası gerekli. Kokpit güvenligİyle ilgili başka bir jarta göre. di-reksıyon siikiildügünde, notınal biçinıde oturaıı ve emniyet kemerlerı baglı olan süriiciiniin di/.lerini kendinc cekerek. bacaklarını kolayca dışarı çıkarabilmesi gcrekli. Yinc giivcnlikle ilgili bir baska şan d.ı, araçta iki adet yanguı söndürme
sistemi hııhınması: biri. kokpitin icinc. diğeri motor bölmesine püskiirecek bi-cimde. Sisternin, oromatik olarak ve ara-cın merke/.i clcktrik sıstemi devre dışıy-ken bile çalışması gerekiyor, Bununla birlikte. süriicünün dc sistemi elle. ko-layhkla dcvreyc sokabilmcsi gcrekli.
Aracın iki yanında bircr diki/. aynası bııhınması gerekiyor. Aynaların en az 10 cm gcnişliğinde ve 5 cın yüsckligİnde ol-ıııalaıı şart koŞOİmUŞ. FIA. ayııalurııı yc-tcrınce ctkin kullanıhp kullanılmadığını sınamak icin ilginc biı yöntem bıılmuş. Bir koııtroliir. clıııdcki 10 cııı gcnişlik vc 15 cm yüksckliktcki bir harf vcya raka-mı. arabanın urkasında lıerhangi bir ko-nıımda tııtarken. siiriicüniin bıınıı oku-masını istiyor.
19% Formııla 1 yanşları, 10 Mart'ta AvusCralya'nın Mclbourne kenıindc ya-pılan yarısla basjatıldı, Toplam 17 yarışın yapılacağı bu yılki Formııla 1. 13 Fkim-de Japonya'nın Sıı/.uka kenıindc yapıla-cak yarışja son bıılacak. Japonya. Formıı-la I yarısjarının ev sahipleriniıı arasınu bn yıl kutılmış. Aracların kıtalar arasında nasıl tuşındıgını merak cdenler için be-lirtclim; "ucak kullanılıyor". l/lcyiciler 3 giinliik bir bilete kişj başına, '?> 600 000 TL ilc 18 000 000 TL arası ikret ödü-yorlar. Bıına yol ve koııaklama iicrctini de ekleyince, sılirı sayılamayacak kadar bol bir rakam cıkıyor orcaya. Ciörülüyor ki Fornuıla 1 yaıışjarını i/.lemek nere-deyse kaıılmak kadar pahah. Bıı dıımm-da. Forrnula 1 meraklılarımıı çoğunluğu-na, TA' ekranlarmın basrnda, bıı pahalı \c giirültülii sporu. deıık geldıkçe i/le-mek düşüyor.
