Bitki ve İnsan Sağlığına Yansımaları ile
Toprakta Çinko Eksikliği
Toprakta çinko (Zn) eksikliği dünyada yaygın olarak ortaya çıkan bir sorundur. Bu eksiklik, bitkisel üretimi sınır-lamakta ve böylece ciddi boyutta ekonomik kayıplara neden olmaktadır. Bu soruna ek olarak, bitkisel kökenli besinlerin tek yönlü bir şekilde fazlasıyla tüketilmesi sonucunda çinko eksikliği, hayvan ve insanlarda da görül-mekte ve bu durum birçok sağlık sorununa yol açmaktadır. Topraklannda çinko eksikliği en yüksek oranda olan ülkelerden biri de Türkiye'dir. Türkiye'de çinko eksikliğinin neden olduğu sorunları gidermede en hızlı çö-züm toprakların çinko ile gübrelenmesinin teşvik edilmesidir. Tarım ve Sağlık Bakanlıkları, topraklarımızda, bit-kilerimizde, bitkisel kökenli besinlerimizde, hayvan ve insanlarımızda yaygın olarak görülen ve güncelliğini ha-len koruyan çinko eksikliği sorununu çözebilmek için çinko gübrelemesini teşvik edici önlemler almalıdır.
Ç
olüujpı hiı
INKO. birki, hayvan vc insan-ların. cok dıişiik miktarlarda gereksinim duydııgu ve alın-masının kesin olarak gerekli oluujpı nir mikroelemeımir. Saglıkh bir bitkinin yapraklarında. I kilogram kuru maddede en az 20 miiigram çiııko olmalı-dır. Bu miktar 10 miligramın altına indi-ğinde, bitkinin büyiimesinde. dolayısıyla veriminde büyiik ülçiide düşjııeler ortaya cıkar. Orneğin. çinko eksikliginin iilke-mizdc eok yaygın oldıığıı Orta Anadolu Bölgesi'nde, buğdaykrda yapraktaki çin-konun 1 kilogramda 10 miligramın altın-da olması durıımunda, vcrimdc anormal düsmclcrin ortaya çıkrığı saptanmıştır.
Yetişkin ve saglıklı bir insanın viieu-dıında toplam çinko miktarı 2 gram do-layında olup, günliik cinko gcreksinimi ortalama 15-20 miligramdır. tnsanlarda cinko eksikligi soruntı. cinko bakımın-dan çok t'akir olan talııl kökcnli besin tiiketiminirı süreklilik göstcrdiği kırsal kesimlerdc dalıa carpıcı bir şekilde gö-riilmektcdir.
Türkiye topraklarmda cinko eksik-Iigi. Iıem bitkisel üretimde hem besin kalitesinde hcm de hayvan ve insan sağ-liğinda ciddi sorunlan beraberinde getir-mektcdir. Ülkemizde einko eksikligine yönelik sorıınları bütiin yönlcriylc orta-
54
ya koyma ve bu sorunlara tarımsal strate-jilerc dayalı çö/.iinıler üretmek amatıyla 1993 yılı Mart ayından beri bir proje yü-rütülmekıedir. Bu proje, Tİ'Bl'rAK'ın koordinasyonunda. NATO-SFS (Seicn-ce For Stability) programı tarafından II-nanse edilmektc ve Çukıırova l'nivcrsi-tesi ile Tarım Bakanlığı'na baglı bazi araştınrıa kuruluşlanyla (özellikle Konya Bahri Dağdaş Milletlerarası Kışlık Hu-bııbat Araştırma Merkezi, Eskişehir Ge-
çil Kuşagı Tanmsal Araştırma EflSİtüsü ve Şanlıurfa Koy I lizmctlcri Arasrırma Ensticiisü Miidürliikleriylel ortak bir proje ^eklinde yürütülmcktedir.
Bıı ya/.ıda, hem NA'I'O-Srs proje-sinden elde edilen önemli sonuçlara yer verileccktir hem de einko eksikligi soru-nuna ilişkin Tiirkiye'de ve dünyada ya-janan sorunlara ve öngöriilcn eöziimlere genel hatlarıyla deginilceektir.
Türkiye'deki Durum
Gerçcktc topraklar toplam çinkû miktarı yöniiııden fakir olmayıp. bitkile-rin yiizlerce yıllık gereksinimini karşıla-yaeak kadar zcngindir. Bııradaki sorun. çinkonıın. roprağın sahip olduğu birta-kım kimyasal ve fiziksel iizelliklerden dolayı bitki koklerince alınamamasıdır. Çinko toprakta bıılıındıığıı halde. bitki kökleri tarafından alımının engcllenmesi çoğunlukla şıı durumlarda ortaya çıkan - Toprağın kireı,- içeriğinin ve pH değeri-nin (alkaliliğinin) yüksek olması. Bu tür topraklarda çinkouun çö/.üniirlüğü ve bitkilerce alınabilirligi simrlanmaktadır. Vapılan bazı çalışmalarda, toprak pH'sı-nın 6'dan 7'ye yilkseltilmesiylc birkilc-rin topraktan einko alımının 100 ile 150 kez bir azalma gösterdiği bulunmuştur.
Ilililtt li' lıkııık
Bitkilerde çinko eksikliği oriaya çıktığında yapraktan çinko gûbrelemesin-de. çok pahalı sentetik çınko şelatları yerine aynı derecede etkin ve daha ucuz olan ZnSO, kullanılabılir. Konya Mllletlerarası Kışlık Hububat Araştır-ma Merkezi'nde değişlk buğday çeşitlerı üzehnde çinko gûbreleme dene-melen /sağda ûstte) ve çinko miktan 1 kilogram toprakta 0,10-0.75 milig-ram olduğunda. yapraktan gubreleme yapılan alanlar ısagda altta).
- Topragın einkoyu kuvvetlice baglaya-rak tutnu Bzclliğine sahip olsn kıl rriinc-rallcri bakımından /cngirı olması,
• Toprnkta çinkonun kotaylıtcia harckeı
cınıcMiıc vc cii/iimir l'ormda kalmtisına karkıda bıılıınan organik nıaddcnııı i/ nl-ııv.ısı. Tiirkivc topraklaıı gcncl olarak or-g.ınik ınaddclcı bakıınından çok l'akırdir.
- Çinkonun biıki köklerine raşmmasın-da vc dolayısıvla kdklercc alıııııııda bc-lirleyici biı rol oynayan toprak ncminin çok B2 Dİması reya yagış.lfu'in kısıtlı o|-ması. Ülkemizde Orta \nadolu Bölgesi
bır iircıiın diincmı boyunca kıııaklıgı cn l'a/.la yaşayan ropraklara salıiptir.
- Toprağıo, çinkonun sulama snyu veys
vağışlarla cok c.ıhıık vıkanmasına ncdcn olabilecek kadar kumlu olması.
- Topraga hcr yıl yflksek dn/lard.ı fbs-Ibı \o.ı [bsfor içcrikli gfibreler vcril-mesi. Yüksek dozlarda uyguianan fos-l'or. bitkilcrin koklennıc etkinliğinı a/ah.ırak bitkinin toprakla vetcııncc baglanrı kurmasmı vc dolayısıyla bitkı-uın tuprağm cmkosundan yararlanrrıası-nı sıuırlar. Yiiksek dn/lardaki l'oslor ay-rıı.ı. bırki kdklerinde orr.ık vaşa\aıı ve
bitkiicrin topraktan çinko alımmda bü-\ıik biı rol oynayan mikoriza rruintan-nın etkinJiginin Bzaİmasına nedco ol-
maktadır.
Bitkilcnn topraktan çinko alımım engelleveo ctmculcr, ba|ta l'ıirkıyc ol-
mak ii/crc diinvada birynk illkcnirı COp-raklarında varhgıııı vc etkinligıni sür-clıınnckıcdir. I AO taıalmdaıı dcsteklc-
ncn bir calışmuda. içrode Türkİye'nin
dc hıılıındııgıı 25 ülkedcn mplanan lop-r.ık ürneklcrinin \arısmda bırkılcrcc alı-nabiliı ciııko mikıarımn cok düsiik oldu-»ıı bıılıınmıısttır. Toprakıa ciııko cksik-
lı»ı stırunıı. dünyada bııgday iircrim alanlarımn biıviik bir boliimıinde ortaya cıkmaktadır.
I iiıkıvc'dc cinko cksikligi. kültiir altındaki topraklarımı/daki mikroclc-mcnt cksikliklcrinden en yaygııı olanı-dır. Ankara Toprak Gflbfe Araştırma 1'iısiıiıiMi laı.ıiından Dr. Fikrcı Eyûpoglu baskanlıgrnda yurütiilcn bir çalışmaya göre, tflm İUerimizden topla-nan 1511 toprak nmcginin '« 4,',.s'indc bitkilcrcc alınabilir cınkonıın. krıtik ola-rak kabııl cdilcn dcgerin (0,5 mg cin-ko/kg) alrında oldugll bulıınmııstııt. Bıı sunııclura görc. ıllkcmizdc yaklaşık 14 milyon lıcktar taıım alanında yinko ck-Sİklİğj bıılunmaktadıı. \ ATO-ST'S pm-jcsi çercevesinde vürütülen topıak ana-lizlcrinc gflie, Kon\a I lav/.ası'nda vc llarıan (hası'nda toprugın '/• KO'indc bîtkilerce .ılınabilir ciııkn ınikıaıı «\n\-mııın sınırın altındu hulunmaktadır. O/clliklc. On» \nadnlu Bölgesi'nin ba/ı kcsimlcrindc topragııı hitkilcrcc alınabi-lir yinko miktarı 1 kilogram toprakta 0.2 miligramın altın.ı düşmcktcdir. Oysa. böyle vcrlcrtlc topragm mplam çinko ıniktarı I kilogram toprakta H0 miligra-ma ıılaşınakıadır. Tnpraklarımı/ın tOD-l.ıııı cinkn iccriklcri vııksek oldııgıı lıal-clc. ar/u cdilmeyen birtakım lîzikscl \c kııııyasal özelliklerdcn dolayı. bitkilcr
çinkoyu şereksraim duvduklaıı arsnda
alarnamaktadır. Bıı sorıın. günümü/de cıı l'a/.la Orra Aııadolu Bölgesi'nde bııg-da\ iirctıııı al.mlarında ya^anmaktaılır.
N'ATO-SIS projcsi çerçevestnde
Orta \nadolu Bfllgcsi'ndc yiiriiıiilcn cinkn giibrclcmc dencmclcri. bıı biilge-nin ba/.ı kcsimlcrinde bııidavın çinkoyS giddctli biı gcrcksinimi oldıı1993 dönemine kadarOrta Ana.dc-
Itı'da ne cıftçilcr ııe dc nırımsal kurıılııs-lai taral'ından bııgdaya Çtnko mihıcle-mesi pek yapılmazdt. Tarla kojuliannda buğdaya çinko vererck vcrutun çarpıcı hır şekilde armgı ilk keZ 19914992 dö-neminde Eskişebit Geçiı Kuşagı Tanm-sal Ar.ıştırma Lmstitüsü mühendislcrin-
den Miii'it Kalaycı tarafmdan göstcril-
miştir. Ayrıea. hir merke/i Ankar.ı'ıl.ı hııhınan 1 lııslararası Mısır ve Bııgday
İnsan Sağlıgında Çinkonun Önemi
Aylen Arcasoy
Pra O.. fimM ûğntm Uyss/
Çinkooun bflkiler ve hayvanlar ıçın lemei b» ete-ment cldugu yuzy* askm bir zamandan berl bünmek-teoVr. Insan sağbr> arpsndan onerm tse. 1963 yrtnda DK kaz Prssad laraiından bestenmeye dayaiı çlnko eksiMigınm lanımlanmasfidan sonra anlaşrtnnştır.
Çınko eksıklıgmın en onemH bellnilen; gelişme ve clnsel olgunlasmada geillk. ıştahsıziık. almısei dur-gunluk, lai duyusunda szalma. den degişikllklerl. yara ryıleşmesınm gedkmes ve enleksiyonlara karsı dlren-cm azalmasıdır. Gunluk çmko gereksiniml, yenıdogan ve llk allı ayda 3 mg/gün. 1-10 yaş arasında 10 mg/gün, ergenlikte 15 rng/gürı. harnile kadınlarda 20 mg/gun'dur. Hamlleligı srrasında çinko eksNlgı gos-teren kadınlarm çocuklannda kon|enrtal maltormas-yorılar torganiara at bozuklukiar gjbi) uzun zamandan ben bilinmektediı Çinkc eksikBgi, beMitenn agrtğı açasndan 0ç gruba aynkr
;-:imı tehdrt eden agrr cmko eksMgı: Çınko emiB-mmin kairtsai bozukiuguduı
56
(icliştirmc Merkc/i'nın (CIMMYTl uz-rnanlarmın aynı döııemdckı tarla gö"Z-lcmlcri Ort3 Anadolıı Bnlgesı'nin gcne-lindc cinko eksikliğinin gerçekten iiııemli hir sorıın OİduğU \oııiındcydi. Bu bulgular \e gö/lemlcı. NATO proje-siııııı lıa/.ırlanmasma nedcn olan öncmli
gerekcelerdendi.
Gö/.lcnılcrimi/c vc duyumlarımıza gore bugOn Orıa Aııadolu Bölgesi'ndc çinfco gührelcmesi lu/.la yavgmhk ka-zanmaktadır. Bıınıı görcn bazı giibıc Oreıicilcri iııettiklcıı ,ı/ot. fosfoi ve po-lasyıını icerikli kompoze gübrelere çin* ko ilavc cderek pıvasava siirmeye haşla-mıslardır. Kdinilcn hilgilere göre çjnfco iccrikli hıı yeni kompo/c giibreler, piya-sava siiriildiikleri ilk yılda yahuzca Orta Anadolu Bölgesi'ndc bugdayda değil, aynı zamanda diger bölgelcrimızdc dc çeltik, tütün. patatcs, pamuk vc rnısıı
gihi hitkilctin hii\iimeleııııdc vc verım-lcrindc çiftçilei laraliııdan hiiviik hiı ıııemnıınivctlc karsılanan arıışlara nc-dcn olmuştur.
Çinko gübrclcmcsı\le hitkısel \c-rımde saglanan aıtısların iilke ckonomi-sine katkısı oldukça yilksektir. Ornegin. yalnı/.ca Orta Anaılolu Biilgcsı'ndc 4.5 milyon hcktarlık tahıl iirctim alanmm yalm/ca ".'ı 25'Iİk hir lıolümüııdc. çiofco giihrclcmcsiylc yalnı/,ea % 25'lik hıı \e-lim aıtısı olsa. giihıe masrallan cıktıktan soııra clde edileıek ekononıik ka/aıi\ 150 milyon Amcrikan doları dolavında-dıı. Bu rakama Orta Anadolıı ılısındaki hölgelcıimi/.dcıı de sağlanacak ka/anım-
2- Orta oerecede çınko ekslkllgl: Beslenme bozukıuk-lannda ve bazı hastahklarda ikindl belinı olarak gorulur i- Marjmal çinko aksikliği: Çınko eksıkliginln en sık gö-rulen şeklidır Marjinal çirıko ekskligi ıçin risk gıuplan; okulftncesı çocuklar, hamile kadınlar ve yaşlılardır,
Okuloncesi cocuklann rjyefinde bhincl mm ötkı-sel kaynd mı-lîgramın altına dilştOgflnde ortaya cık-maktadır. Çinko cksikUği lıayvanlarda ijtahsalığa, agırltkça büyümede azalma-lara, kıl vc yapagı dökfltocterine, vücuı savunına sistcmiode »yıflamalara ve
deri yüzeyindc birtakıın dejcnerasvonla-nn ortaya çıkmasınıı nedcn olmaktadu*. (..ıııko cksıklı£inın çok sıddctli olması durumunda hayvan ölflmlcri |örUlcbilir,
Insanda Çinko Eksikliği
Yctişkin bir insanm viicııdıındaki çinko ıııikıarı yııkarıda da deginildiüj gi-bi 1 gram dolaymdadır. Vaklaşık 70 yıl* lık biı vaşam sllresi boyunca insan vflcu-duıta besinlcrle -İIH) gram dolaymda cin-ko girisi ıılmaktadır. Viieııt agırlığı teıııcl alındığında. cınkova gereksinimin cn l'a/.la nldııgıı diincm çocuklıık tlöncmi-dıı. Ilamılclik diineııılcrindc vc çocuk-larda biiyümenin ilk 12-18 avında viicıı-dıın çinkoya olan gereksinimi biı hayli yükscktir. Sosyo-ekonomik yapısı zayıf olan ülkelcrde ıveva aılclcrdcl çocuklar-
da gfirülen gelişme bozukluklarmtn. ço-cuklarm yetersi/ dii/cule eınko ilc bcs-lenmclerine baglanabilccegi ileri sürül-miljtûr.
Tflketilen besinlerde hcm çinko
ıııiktafinın düşiik olması lıcın de v.ıt olan çinkoflun trflcutta biyolojik olarak kullanılabilirliginin sımrlı olması. insan-larda çîflko eksikliginin oıtaya cıkışını hı/laııdırıı. Bıı dııtıım. daha cok bıtkiscl (u/clliklc tahıl) kiikenlı bcslenınc dıı-rıımlarında so/ konıısııdıır. Çiflkoeksik-ligi insanlarda. tıpkı bitkilcrdc oldııgn gibi. bovca biiyiimedc vc ağııiık ka/.ııı-tında önemli dıışuslere yol açar. Ayrıca cinko cksikliği, zekâ gelişinûnde ve cin-scl organların olusumıında vctcrsı/.liklc-rc. mcrkc/i siniı sistemınde anormal olıısıımların ortaya cıkm.ısına. sac dükiil-mcsinc. Vflcui savııııma sisicminııı za-vıllamasına vc binakım deri hastalıklan-nııı onaya cıkmasına tıedeıı nlmakı.ıdır.
ÇinkomiB aynca [lremede dc önemlj n>
lü oldugu bclirıilmistır. Orneğin. erkck-lerdc ikıidarsı/.lıkta. kadııılarda CİflSel rahatsı/lıklaıda. cııısel organların yeter-sı/ bOyflmc giisıcrnıcsiıule vc kısırlıgın urtaya çıkmasında çinko cksikliginin ro-liı nldugıı ileri sürülmektedir. Insanda cinknnıııı cıı /.cngin olarak hulıındıığıı yeı spcrm olup, biı bosalma sırasmda
Çavdar, çinko eksiklığıne en dayanıklı tahıl turiıduı. Makarnalık buğday ise çinko eksikliğine en duyarlıbilkidir. Konya'da çınko eksikliğinınşiddetliolduğubiralanda, soldansağamakarnalık buğday, ekmeklik buğday ve çavdarın büyümesi. Sağda ise, buğdaylar arasında çavdar bitkisi.
\.ıklasık I miligram dolayında çinkonıın vücuttan auıldıüı bildirilmisrir.
(iiııııımü/dc 6 milyann Uzerindc nlaıı diinva nüfusuııun vaklasık % 4()'ın-da basta dcıııir vc cıııkn olmak iizcrc mikroclcment eksikligi oldııgıı bclirtil-miştir. Vııkarıda vurgulandlğ] gibi insan kırda çiflko eksikligi, sosyo-efconomik koşnlların kiitü vc tahıl kökenli bcsin liikctiminin yogtın nldııgıı iilkelerdc da-lıa yaygmdiL Dünyada bcsin tOkcrimin-dc bugday, ccltik (pirinç) ve raısır gibi talııllarııı payi % 54 olııp. bıı oraııın ge-li.şmcktc olan ıllkclerdc % '»O'lara ııl.ışiı-»ı taluıım cdilmcktedir.
I lirkiyc'dc coprak ve bidaJerde çu>
ko eksikliginin yaygınlijîına paralcl ola-rak bflşta cocııklarda olmak ii/.crc. ınsan-larda dfl bıı problcm yaygınlık göstcr-mcktcdir. Türkiyc'dc insanlatda cinko cksikliginin önemi yc bunun berabcrin-dc getirdiği sağlık sorıınları. Ankara Qnivçrsitcsi I ıp Fakflltesi iiğretim 0ye-lerinden Prof. Dr. Aylıan O. Çavdar vc arkadaşları tarafından l%0'lı vıllardan baslavaıak lıcm ıılusal hcm de uluslaflv tası bilimsel dcrj;ilerdc sıkça işlcnmiş bir konu olmuştur. I lalcn yiirütülmcktc otan \A TO-Sl'S projcsı çerçevcsifldc Çukurova Unİversitesi Tıp Paküttc-si'ndcn I'ro.l'Dr. Turgay Ispir (sımdi ls-taııbııl Inivcrsıtesindci, Prol". Dr. Vur-d.ıııııı Kılıııc vc cahstna arkadaşları tara-fııidan (jiincydoğu Anadolıı \c Orta Anadolıı Bölgeleri'odc ilkokul ogreneı-lcri iizerindc yiirütiilcn yoğıın saç vc kan anali/.lcrı, anılan bölgclcrde eoeuk-larda çinko eksikliginin ncrçckten bii-
yflk boyutlarda olduğunu biı kez rjana
ortaya koymusttır. Bu çauşmalat sırasın-da vapılan ankctleı. sosyo-ckonomik dııııımıı /..ıvıl'olan ve bitkiscl kiikeıılı besin tiiketimi yiiksek olaıı ailelcrin ço-ıııklanııda ojnko cksikliginin dalıa ia/la giiriildO«iınU onaya koymuştur.
Çinko İçeren Besinler
Haşi.ı tahıllar olmak il/ere. ajırlıklı olarak bitkisel kökcnb' besinlerle bes-lenmek çinko alımım oltıuısu/ yiinde ct-kilcmcktcdir. Tahıllar, lıcm cinko yo ııiindcn l'akirdir iıcm dc içerdikleri çin-konun irisan ve hayvan vUcuduflda biyo-lojik anlamda kullanılabiliıliğini cngcl-leyen maddelerce zcngindit. Bıı madde-lcrin başınd.ı fıtın asııli, ligniıı. sclüloz
vc hcmiselüloz gelmektedir,
l'.ılııl kökcnli bcsinlcr ayrıca, \ıi-cıııta çinkonun biyolojik yarayışlıbgını
anıran siırik flsit, askorbik asit. clma SSİ-di. kiikiirt iceren amino asitlcr \c n/nıı ZİflCİtlİ ya| asıılı-rinec l'akirdır. Bıı tiir beSİn kaynakları. cinkonuıı dişmda, in-san sağlığında yinc çok öncmli olan de-mır. k.ılsiMim ve magnc/.yıını gibi kat-yontann da b'ıyolojik yarayışlılıgım sı-mrlamaktadır.
I-'itin asidi. insan ve lıayvanlarda vinko cksikligınin ortaya cıkı^ıııı lıı/lan-dıran bir bilejik olarak bilinmektcdir. f'iıin asidinin çjnkoyu baglama afinitcsi cok yiikscktir. Tiikctilcn bcsmletdc çinko bıılunsa da. eğeı besifl fııin asi-dıııee /engınsc. \iieııdıııı Çİnkodfln ya-ı.nl.ınması iincnıli ölçflde kısıtlanmakta-dır. Vavgııı bir kanıya giiıe. divette fıtiıı Bstdinin cjnkoya onuu (mol bazmda] 25; \0 iı/erinde isc, einkonoıı bıyolojik ola-rak kullanılabilirliği çok düsükıiir. I'itın BSİdt/çİnko oranı viiksck olan diyeıleılc bcslcnen lıayvan ve insanlarda çinko eksikliği bclirtilcrinın çok Çflbuk Ortaya çtktigl saptanmıştıt. NA l'O-SI'.S projesi
Insan ve hayvan-larda çinko eksik-liği sorununun ortaya çıkmasında rol oynayan ve ■'■'■■• tahıl kökenll besin-lerde çok miktarda bulunan fıtin asldi
V, 1,1 IW|.
57
çerçevesinde yapılan anali/lere göre, Türkiye'deki buğdaylarda fitin asidinin çmkoya otam aşın derccede yüksektiı Bu oran. Güneydoğu Anadolu vc Cuku-rova BöJgcsi'nde 50-60 dolaylarındadır. Orra Anadolıı'da çinkû cksikliğinin faz-la Oİduğu alanlarda ycriştîrilcn Inığdav-larda isc oran IZll'yc kadar çıkmaktadır. Oranların bu dcnli yiiksek olnıası. Tiir-kiye'de insanlarda (ö/.elliklc kırsal ke-sinılcrde) cinko eksikliginin gerçekten çok yaygın oldııgunun ayrı bir işareridîr.
Vüksck olan liıin asidi/cinko oraııla-rını kısa vadedc asağı çekmenin cn hı/lı yöntcmi bıtkilcrin cinko ile gübrelen-mesidir. Ofta \nadolu'da yUrUttUğU-tnüz dcncmclcrdcn cldc edilcn sonuç-laıa göJ». dancdc liıin asidi/çinko oninı. einko giibrelemcMvle 100-120'den -SO'nin altına kadar diişinekredir.
'l'ahıl ürünlcrinin tcrsinc çinko yö-niindcn cn zengin besin kaynakları dc-111/ iiriinlcri vc sıgır etidir.
Bazı besinlerin içerdiği çinko miktafi
msZn/KHIn
Hinçı bilığı slllll
Isdridyc >|II0
Karidca 5-15
Sıjırciı 4-6
Pcynır M
Çaulal tlaııcsi 3
Ccviz/l-ındık/Hadım 3
Vııııııırtıı i
(,:.ıwlaı Kkmcfti ı..>
Bujdıy Kkıncüı 1.0
Çclrik (pîrinç) tM
l'.ııaıc» 0.3
Çinko Eksikliğine Dayanıklı Bitki Genotipleri
Insanlarda vc topraklarda yavgın olan cinko eksikliğine karçı ahnabilccek önlcmlcr olarak al toprağın einko ilc gübrelenmesi, b) tOkctilcn besinJcrc föf-neğin ckmcge) dısardan cinko ilave cdilmcsi vc c) dognıdan cinko tabletlc-rinin kııllanılnıası sayılabilir. Ancak, bu yönrcmlerin hcr birı kcndiııc ii/gii oncmli ckonomik ınaliyctlcr getirmek-te, işgürilne ve enerjiyc gereksinim do-üıırmakta ve en iinemlisi her yıl vcya bclli diincmlcrdc siirekli bir şckildc ııy-gulanma/yinelenme gercksinimi dog-maktadır. Orneğin. Hindistan'da kansı/-lık cckcn hamilc kadınlarda yaygın ola-rak güriilen dcnıiı (Fc) eksikligi soruniı-nun giderilmcsi içîn, bir dcmir ekleıı-mesi programmın uygiılanması dıırıı-
Çınko eksikligı altında litosıderolor sentezleme ve topraga salgılama kapasıtesi çok duşuk olan bir makarnalık buğday (solda) ve çok yüksek olan bir ekmeklik buğday (sağda)
mıııula. vılda yaklaşık 40 milvoıı Ameri-kan dolanna gcreksinim olabiicccği be-lirrilmişjir.
Cınko eksikligi sorıınunıın çö/iimü vöniinde. yııkatıda sıi/ii gCCcffl yaklaşjm-lara alternatif olarak dalıa doğal, daha pratik vc daha ucuz olan yaklasım şckli. topıakta gcrçckte bolca butunan arna bitkilerce kolayhkla ahnamayan çinkn-yu. gelişrirdiği birtakım adaptasyon mc-kani/nıalarıyla toprakraıı kolavhkla ala-bilcn ycnı bitki gcnotiplerinin ıslah edilmesıdir. NATO-SFS projesinin te-mcl hedeflerindcn biri de budıır.
Ashnda toplam çinko miktan yönün-dcıı /engin olan topraklarımı/da, bıı cin-konun büviik bir bÖlUrrtü bitki köklcrin-ce ahnması zor olan kimyasal yapdarda bııhınnıaktadır. Çinko eksikliğine dava-nıklıhğı, yiiksek olan bitki genotipleri »clıstirdıkleri birrakım mekani/malarla bıı tür çinko kaynaklarıııdan kolaylıkla yararlanabilmekte vc tnpraktan alıp biinycsirulc biriktiıcbilmektedir.
Bııgiine degin. \A TO-SIS projesi çerçevesinde 600'ün ii/.erinde buğday çeşidi/hattı tcst edilmiştir. Bıı ccşitlcr arasmdan cinko eksikliğinc dayanıklıhk vonünden biiyiik farkbhklar cıkmıştır. Onceliklc. makarnahk grııbu bııgdaycc-sitlerinin ekmeklik gnıbıı bliğdaj cesit-lerinc göre çinko eksikligine karşı Çok daha l'a/.la dııvarh oldııgunıı belirtnıck ücrckiı. Çinko eksikliği kojullarında makarnalık bıığdaylann biiyümesi vc vcrim oluşturma kapasitesi çok önemli bir diişiiş göstermektedir. Oıııın ıcindit kı, çinko cksikligınin şiddctli oldıığu kosullarda ya makarnalık bııgday ckil-mcıııcli ve bunun yerine einko cksikli-ğıne davanıklı bir ekmeklik bugday ckilmcli va da makarnahk bıığduy ckimi zonınlu isc. o /unıaıı roprağm çinko ilc gübielenmcsi gercknıektedir.
Bitkiler Çinko Eksikliği Sorununu Nasıl Çözüyor?
Çinko cksikligine dayanıkhhkta ek-meklik bıığday çeşitlcri/hatları arasında Çarpıci larklıhklaı goriilmektedir. Birki-lcrcc almabtlirçinkonun yetersiz olduğu coprak koşullânnda ba/ı bugdaj çeşidc-rinin çok dııvarh olması \c büyümesinin Mnırlanması. ba/ılarının ise davanıkhhk göstermesi vc dışamlan ı,inko gübresine ^cıck dııvmadun sajihkh bir biiyiime sii-recinde olması, birtakrm morfolojik ve lizyolojik bitkiscl ctmenlete bağbdır. Aşağlda vcrilcn bu ctmcnlcr. bitkilerin Vİnko eksikliginc siipcr bir dayanıkhhk göstcrmesindc karar vcrici bir rol OMİ.İ-m.ıktaılır.
- Birki. vinko eksikliği eckerkcn. daha yoğun bir kiik sisıeıni olugturarak, cop-rakla ılaha fa/la bağlantı kıırmak vc do-layısıyla toprağm çinkosundan daha râz-la yararlaıımak yohma gitmektedir.
- Çinko eksikliği baş göstcrincc bitki. köklerdcn toprağa (rizosfere) arran onto-l.ııda asidik karaktcrdc organik bilcşik-ler ve hidrojen iyonlan salgılamakıadıı. Bıı tiir kök salgıları sorıucu. toprağin pH'sı dOşmekte, yani asiıliği artmakta-dır. Sonuçta, bitki köklcrincc düsük pll'larda çok kolay olan cinkoının alunı artmaktadır.
- Biıki, ÇİnJcO cksikliginden kıırııılmak icin coprağa Gtosideroforlar (phytoside-rophore) bir baska tanımlamaya göre, "phvtometallophorc" ibiıkiye mctal ta-jiyıcı) adı vcrilcn şclaiiar (mctallcri bağ-layarak çö/ünilrliiklcrini artının organik bilesıkleri salgılamaktadır. Mııcincik asit, dcoksi-mucincik asit gibi dcgi'jik bilcşimleri olan lirosidcroforlar. birkinin normal koşııllarda kolavhkla alamadıŞı çinkoyu, rahatlıkla almasını safilavan or-ganik bileşiklerdir.
l-'itosideıoforlar. cğcr bitki çinko ck-sikliginin ctkisi altındaysa kiiklerdcn
Fitosideroforların salgılan-ması ve çinkonun alınarak taşınmasındaki rolü
58
lllllııı ... I.kıul
toprağa salgjlanmaktadjr. Çinko sorunu yoksa, bitki topraga fitosiderofoı salgıla-mamaktadır. Uginçtir ki. Rtosidcroforlar
valnı/ca giincş doğduktan !-'•> saaı sonra lopraja salgılanıt ve bıı salgılanma işi öğlcye kadar dcvaııı cdcr \ c cricsi sabah ycniden salgılanana kadar dıırvır. FİtOSt-dcrol'orlar yalnı/.ca btlğday, arpa. cavdar
gihi buğdaygil grubtı hiıkilcr tatafindan sal.mlanabilmektedir. Bu hilcsiklcr, top-tafcı saİKilandıgında toprakta baglanmıs. oksitlcnmiş vcya yüksck dcrcccdc hid-roksitlcnmis dıınıındakı cinkoyu şclatla-yarak. ıınıııı çöziiniirlügüniı vc lıarckcr-liliğini arıırmakta vc hiıkinin alımına sıınmaktadır. I'iiosideıotiırlar. hiıki kok-leriııin cinko alıınını kolavlaşrırdıSı fjibi. hitki ieindeki çinko tasımmım da. iiriK-2in kökten yapraklara veva vapraklardan çiıdco gcreksiniminin yiiksck oldnğtı hovıime nokialarına tasınmasını da ko-lavlaştırınakıadıı. Fitosidcrol'orların hıı cıkinliklcri hcr gcnotipte »oriilemc-mcktedir. Bıı mckaııızmaların yalnızca çinko cksikliginc davanıklılıûı vüksck nlan gcnoıiplcrdc cikin olarak çalışrıgı-na inanılmaktadır.
Fitosidcroforlar. hitkilcr dcmir ck-sikliı^i çcktiğindc dc kökten topraga sal-gılanmakta vc biıkinin demir cksikliği sorununu cö/mektcdir. Çok iyı hir dc-mir vc cinko şclaıı olan fıtosidcroforhn, hıckının hcslenmesinde. ticari amacla satılan dcmir vc cinko şelatlarıruluıı (or-ncgin Zn-EDTA vcya Pe-EDD-IIA'dani yüzlcrcc kc/ daha etkindir. ÇiftçİÎCI tarafındaıı hiıkilerdc demir ck-sikliği ll'c kloro/ıı) surununu gidcrmck içtn kullanılan vc cok pahalı olan l'e-EDDIIA sclatına giire. ömcğin mııcine-ık asit (MA) litosidcroforu cn a/ 1000 kc daha diişük mikıarlarda hilc hickiyc ıtygulandığında, hitkinin detniı cksikli-ginin yaıattığı sonınlardan kvffUİmısı ve saSlıklı hir hiiyiımc siircciııc tıırmcsi daha lıı/.lı olmaktadır.
Ilalcn sürmektc olan arastırmaları-mıza göre. cinko cksıkliginc dayanıklıh-
Sorgum bitkisine su kültürûnde larklı demir kaynaklan (Fe-Desleral, Fe-EDDHA ve Fe-MA) vehldiğınde bilkilerin büyümesi
\rullk l'>,«.
dayanıklılığında rol alan fizyolojik mekanizmaların araştırıldığı tamamen bll-gisayar kontrollü bitki yetiştirme odaları
£ı yiiksck olan buğdaş genoripleri. kök-icn (nprağa viiksck miktarlarda litosidc-rofor salgılanıakıa ve toprakcan da yiik-sck mıkcarlarda cinko alııııı \apmakta-dır. Çinko eksikliginc dııyarlılıgı olduk-ca fa/la olan makarnahk bııgdayların isc fitosidcıofor scnic/lcmc vc tdpraga sal-«ılama k.ıpasitcsi cok dllşiikıilr.
Çinko Eksikliğine Dayanıkhlığı Belirleyen Genler
Tahıl u'irleri ieerisinde cinko eksik-liûine dayanıklıhgı cn viiksck olan talııl ca\dardır. Çavdar çinko cksikligindc loprağa yilksek mıktarlarda fiıosidcrofor salgıladıgı gibi. digcr tahıllara »\ 1-1..'MıCJll.
It. uıııl Huıılı MJ ■7.11li drliı ı.:ıırv ı. 11 iim.il |ıı..lılcm ırı *hı!al [tınıllıaıı ırı ın I ı'ntml An.ımlıı' l'UM •ıml S»tt IW6
' 1 I....... rl I İLİ.İ \lıı II k.ıı.ı v V' 'tı .'.,/ \ . l-k.'.
II .. Ilnıi'. Ih'ı.J I ıııkıvcth: ti'nuk .r lııtbılcnjcctnkn fifcaltlUJIn lıi:lı!crln,ınliı.ı*».ılıi^ınt ıUy«nlll'lılr ınu-lı*ır,ı. Utı T.tıt. -.. ■■
.......• : ■! ...!■
Ill '. J.I 'iıı- .Ulı . ılı^ıi|ıtıı.|l \lııılıc« anOrt'^NitK t.ı Tirjrııırılt "ıılı nu.- tn cc-''rrJı ftr.ltıttmt t% llıma* .V**/ıı/ı. Vlıfı H İJ~. Ncu V.ııl 1 ■■ llll ınıl\\v-l'lı H \l ■|tı.\.,lını. I,.ı nptı ı..l ...t. «ıllı lmlııltııı.nnırrcrı,ıliTD»în' H'cr/ıır,'/'.//'.. |
■'*(./.' V/.'.,.. ■■ ' 7- . '■■ . \ I ....... I I
:'- - k. . .. I, I. . ■■.■, \\.ı.l,mc:„ı, |lı '■'.
ı ,ı.ıl ııiı | ' Idejll \l /«./,..■./:. n'. ■'. fkltM A-r/u/ /,- . ■ '/• jrr SpmrMrlrmr^t lıil/. lll|ı(M
