Yaratıcılığa Giden Yolda
Beyin Fırtınası
"Düşüncenin gizlerinde
gücümü buldum."
Euripides
insanların sahip olduğu bireysel özellikler, zekâ, kisilik ve fizikscl ge-lisme gihi alanlarda kendini gftsrerir. Bunlann dışındaki hir bireysel özcllik de yaratıcılık konusuyla iluilidir. Guü-ford'a göte, yaratıcılık; akıcılık. esnek-lik vc özgünltJk içcrcn hir siircçrir. Va-ratıcılık, alcernaıifli düşiinme, prob-lcm çözme gibi zihinsel sii-rcclcri Jc içcrdiginden, yal-nızca hir süreç değil, süreç-lcr dîzisi olarak düşünülme-lidir. Insanların doğuştan ya-ratıa olduklan ya da olma-dıklaıı \c doğUŞtaC yaraııcı olmayan hir insanın sonra-dan yaratıcı olamayacagı dü-şüncesi anık tcrk cdildi. Bu konuda bîreysel fatklılıklar olacağı ve uygun yönlendir-mclcrlc şaraııcılıgın geliştiri-lebileceği dUşünüliiyor. Eği-ıııııı.-iler ve psikologlar, ço-cuklara ve gençlere ııygıın öğretim yaşanttları sunuldu-ğunda, ırygun koşullaı yara-tıldığında ve uygun teknik-let kııllanıldıgmda yaratıcılı-gın tfgrecilebilic oldııguna inanıyorlar, Amk. yaratıcıh-gııı yalnı/.ca zekâ katsayısi (I(J) yiiksck olan çocııklarda gelişmiş olaeağına inanılmı-yor; çünkü, \araııcıhğın zc-kânın hir fonksiyonu oltna-dıgı kabul ediliyor. Yaratıa-lık konusuyla çok ilişkili olan, alternatifli düşünmc vc problem çbzme becerilerintn dc yara-tıcılık gibi gcliştirilebilcccğine inanan görüş, eğiıim psikoloğu Paııl Torran-ce'a aıı. Paııl Torrancc, tfğrencılerc. sorunlata yeni çözümler üretebilmc yollarının verilebileceğine, buna daya-h olarak da onların risk alahilmck ve özgün iirctimlcrdc bıılıınmak gibi bc-
ccrilcrinin geliştirilebileceğine inanı-yor. Tubii ki kalıplannıış tfğrecinı programlan çereevesinde yaraucıhğin geligtîrilmesine olanak yok, Psikolog-lar ve egicimciler. yaratıcılık adı alıın-da bir dersle. Iıaftada birkaç saai hıı konıı iizcrindc çalışmanın da ycıcrli olacağına inanmıyorlar. Onların sa vuoduğu, yaraucüiğı geliştirecek ça-lışmaların lıer alana \a\ ılm.ısimn ge-rekrigi \c öğretim programlan yiiriitii-liirkcn alcernatifli dü$tinmeyc olanak
tam\:ıcak n\ mılamalara zaman ayır-raanın zorunlulugıı. Oğrcncinin pasil' kaldığı, yard sırasında ocurup, yalnızca dinlemek vc öğrecmenin sorulanna dogru yanıı \crmck, ara sıra da veri-lcnlcrdcn sınav olmakla yiikiimlii ol-dııgıı sııııf orcamında, diişiince aetlurı gcniş olan. altematüli düşünebilen.
sorunlara vcuı çözümlet getirebilen, yaratıa gençlerin yetişeceği düşünü-lemez. Yaratıcı gençlet yctiştirebil-mck için, cğırimcileriıı, öğrencilerifi zihin sınııiarını zorlayabileceği sınıf ortamları varaımaları gerekmektedir. Yargılanacağından çekinen, dosun.ce-lcrinc gülüneceğini düşünen, öğret-mcnin yalnızca doğru yanıt beklediği-ne iıumdırılmış olan hir gencin yaratıcı olmasına olanak yoktur.
Yaratıcıiık, insao y&samınıfi hec alamnda uygulanabilecek hir hecerıdir. Iş dünyasının birçok alanı yaratıcılık ge-ı tktirdiğinden, isyederi, clemaıılarının yacatıcılıginı gelişriren uygulamalar yap-ma volııntla çahşmalac yiirii-tûp, hıı konııva cmck harcı-yorlar, Bu cmeğin karşdığı, ürcrımin artması: ciinkii \a-ı.ıiKiIık iirctimi vc iirctım-dckı ccsııliliği .ırıırıyor; iire-time yeniliklcr getirebüiyor, lş alanlarında kııllanılan. \.ı-rarıcılıgı gelistirme teknik-leriııdcn biri de beyiıı l'ırcı-nası escicme (brainstorm-İng). l'ygulaması kola\ ve kııcallacı hasit bir yöntem ol-duğu kadar, însan zihninin sınırlarmı zorlayan, diisiince sisrcmlcrinde ycni acıltmlar yaratan bir ııygulama. Özel-liklc rcklam endiisrrisi gibi, ancak yeni fıkirlerin başanyı getirdiği iş alaıılarında kııl-lanılan bıı teknik. grııp ha-lindc uygulanıyor. Grup iiycleri hir lidcr taıalindan bir araya getirilivor vc \ cri-lcn komı üzerinde likir gelişricmek ya da hir soruna çözüm getîrmek iizcrinc ytfnlcndirilıyor. l-'ıkirlerin ya da çö-zümlerin saçrna vc acayip olması bir cercilı ncdcnı. Cirııp, üretrigi fikir ve çözüraleri birbiriyle paylaştıgı sırada, hıınlaı ii/.crine yargılama yapmak ya da alay cımek gibi ycni likirlerin iire-
so
11,1ın. ,,. I, U,l.
timitıi eagelleyici davnuuşlar yasakla-nıyor. Böyleee, grttp liyelerinin, kaygı ve cndişc gibi duygusal etmenierin engelleyici etkisini llzerlerinden at-malarma yardımcı olunuyor. Beyin lir-İİİV.İM sırastnda, üyelerin olabtldiğince çok sayıda l~ik.tr ve çözüm üretmesinin yanında, diğer liyelerin üretrikleri fi-kir ve çözîlmleri geiijtirmeyc çalışma-ları da ceşvik ediliyor, Beyin fınanası-nın harekeı noktası, bireylerin gttıp balirıdcyken tek başına ürettikleri çö-/ıimlcrc kıyasla, daha yaraaa çözüm-ler liretebildiği göriişilne dayantyor. Bcyin Drtınası sıcasında, bireylerin birbirleriyle serbest olarak etkileşme-ye yönlendirilmelcti de bu çalışmanm verimini artıntı bir etken, Sunulan çö-/iim vc likirler ııcıık ol.ıbilir. kııll.ınını değeri olmayabilir; ancak, diger grup liyclertnin düşüncclcrini cecikleyici olması oldııkca öııemlidir. Am.ıç. dii-şiinccleri lielisiirmek ve baktş açısını de£istirmcktir. Bıı düşüııceleıiıı de-ücılcııdıımcsı uygulama tamamlan-dıktan sonra yapılır vc Rkirlerden ccr-dlı edilmeyenlerelenir. ' ygulamanm tcmel espnsı, ılk aşamada üretilcn dü-Şüncelerilı niteliği değil, niceliğidir. Sorunun, "Hayvanlara karsj duyarlüık İUİSİI gelişririlebflir?" olarak belirlcn-digi bir bcvin firrmasıııda 4(1 dakıka siircyle iirctilen yüzlcrce düşünceden bır kısrm şöyleydi:
• Hayvan adtyla ki/freditmesin.
• Herkts hayvan olarai yasasın.
• Ali Baâa'nın Çiftliği şarttsı ni rti söyltnsin.
• Hayvan mahkemelm kurıılsnn.
' Yesitçam'da bal bol hayvan filmi çtvrilsin.
• Hayvanlara secmt vı seçilmr hakkt tamnstn.
Bir bajka bcyin tuttnası uygulama-sıml.ı ise, snrım, "Motorları stop etmiş ve ıleınir atmrş, bir savag gemisinin ii/cıine hızla yiizer bir maym geliyor. Bu maymdao kurtulmak için ne yapı-labilir?" olarak belirlenmışiı. ÇöZÜm-lcrden bir kısmı şöyleydi: » Bütiin askerier giiverteye çtksın ve eszamanh olarak var giiçleriyle mayt-ıın doğrtt Uflesinler. ■ liıitiin fangtn hortumlart güverteyı çıkartlstn ve musluklart açtlarak mayı-nıı aoğru bastnch su sıkılstn,
l'arklı biı uygulama da, "Deprcm lertleki risk ııasıl azaltılabilir?" sorıı-ııuna yönelik olarak yapüdtğında ge-len çözümler ise şöyleydi:
^"""^fev ^İİLo. .«.
Jfe ^Sfe. JtSbt^ .■t.vufe"vv '^&^
-^■^±—t^ ^■^■» ^
ST ^.'^'^^klUl ~U UU 0 ^STimHVn» ^/^S^C
^ateffljM^iri <^k r^K'^y Wt. 6fe«ı?Mjl
4w &J *?J ı«k
'^-»In» *** J***cWı»
■yf lA.ı>ı nıı.>
fü 0 ul)ıs.'b
AĞAÇ
rıcftcmAA
/^afcneıj
S/'r eğlence makinesi tasanmı. 9 yaşındaki Patrick Ballin. eğ-lence makinesini eğlence parkı şeklinde tasarlamış; 5 yaşın-daki Kevin Hawley ise. ağaç tırmanma makinesi geliştirmiş.
rıntıı nrtaya çıkmasma yardımcı olaıı hır teknik olarak kahııl cdiliyor. Be-\ın l'ımnası cstırmcnın eğitimdeki uygulamalanna okul önçesi cğirimde rastlanabiliyor. Sonbahar konusunutı igleneceği bıı sınıf ortamında, ögret-men. bir gün önccden çocuklan son-baharla ılışkili olan hîrşey gctirmelcri \.ı da iirctmclcri Itzerine vonlendiri-yor. F.rtcsi ^üıı smıl'ta, bahçcdcn top-ladığı knru yaprakları, şcmsiycslni ya da sonbahaı mcyvelerinden hırini ge-cırcn, sonbahar rcsmi yapan, yağrnur-luğunu giyip okul.ı gclen çocukJarla
hirlikiı: snnbnhar li/crine diişüniip k'nııışuyorlar. Böylece, çocuklar, "Sonbaharda yapraklaı dökUlttr, yağ-mıır yağar, değişik mcyveleı çıkat" bilgisini kalıp hallnde öğrctmenindcn almanın yarataeaği düşüncc tembelli-ği cehlikesine maruz kalm.ımiş olu-yor. I stelik de stnıfa getirdikleri nes-nclcı ıi/criııdc diişiiniip konıışıırlar-kcn ycni açılımlar cldc edip, genîş. acılı \c alternatifli dtişünme giicünü kazanma yolunda da ilcrlcmiş oluyor-kır. Bıı örnckte, düşünme gücünti ar-tırmada etkili olan yalnızca bcyin fır-
tınası değil, çoeugun bğrenme ctkinli-ğine aktifkatüarak okula biı malzeme gcrirmesi ve bir anlamda bu uygula-tnayı yaşantısına sokabilmesi de önemti, Buna dayalı olarak, yaraucılı-gm geliştuilmesinde, beyitı firtınasi nm kııllanılan ıck yöntem olmamasi. geliştirici niıclik tasi\an başka tek-niklcrlc de desteklenmesi gerektiği ilcri siirülchilır. Beyin limnası rcknı-gini kalıplanmış bir bğretim progra-mının içinc oııırimak ya da program-ları tıimiiylc bıına yönelik olarak de-giştirmek de aytı bir cartışma konusu
Yaratıcı Düşünce Üzerine Çeşitlemeler
Ismail Uslei
H U. Eczacılık Fakültesi
Yaracıcılık, yaşamı "taze" bır açıdan yorum-layabilmektlr. Kavramlar arasında yepyenı bag-lanlılar kurabılmek, onlan 'orijinal ve anlarnlı" bı-çimde elklleşlirebilmektir.
Yaratıcılık sergıleyebılerı, bu kapasılesinı uy-gun eylem ve ürünlere dönüştürebilen bireyler, loplumların en degerlı varlıgıdır. Yaralıcı dıışUn-ce ve davranışın uygulama alanlan, yaygın kanı-nın aksıne yalnızca sanal ve bılırıı ıle sııurlı de-ğildir. YaratK.ılık. günümiizde, işlelme yöneti-nıınden politıkaya, endüstnden lözellikle AR-GE çalışmalanndan) sllahlı kııvvellere, melın yazarlı-gmdan egitıme kadar çok genış bir yelpazeye yayılmaktadır.
"Yaralıcılık" ile "sorurı çoznıe becensı" çoûu yerde eşanlamlı kullanılmakladır Sorunlann ya-,alıcı düşünce penceresınden ele ahnması, kaynak sorunların saptanmasına, öncellklerin belııienmesıne. çozüm seçeneklerinın zerıgın-leştinlmesine ve karşılaştırmalı olarak değerlen-dırilmesıne katkıda bulurımaktadır.
"Dahi" olarak nitelendirilen kişilerin loplum-larda görUlme sıklığı mılyonda ıkıdlr. Bununla beraber, degişik boyutlarda bir yaratıcılık po-
tansiyelinin herkes içirı geçerll olduğu ve uygurı egıtımle belirgin ölçüde gelişlırıiebılecegı unutul mamalıdır. Yaıalıcıhğm temelinde, akıcı ve es-nek duşünebihrıe yatmaktadır. Akıcı düşiınebıl mek, herhangi bir konuda kısa sürede birçok li-kır ııretebilıııeklır. Örnegın. "tugia hangı amaç-larla kullanılabilir?" sorusuna verllecek "ev. okul. gara|, şömine. duvar ınşası amacıyla" yanıtı, akeı düşünce kalegarisine girer. Çok sayıda li-kır ılerı surülmuş; ancak. hepsı de benzen kulla-nım çerçeveslnde kalrnışlır. Ote yandan, aynı soruya venlecek "kıtap agırlıgı olarak. kütüpha-ne kenan niyetine, köpek kovalamak üzere. çivl çaknıak ıçın. kol kaslannı gelıştırmek amacıyla. kalemlik biçiminde, toz ederek boyamada..." vaınlı, akıcılıgm yanı sıra esnek düşünebılmek demektir. Yaralıcılıgm "ürünü" (mal ve/veya hiz-nıet ve/veya likııi. bir yandan "orıjmal" lalışılo-gelmişin otesinde) olmalı. diğer yandan da. kul-larımı-yararlanım degerı laşımalıdır. Blr başka anlalımla, özgün bir ürünün uygulamaya yansı-yamaması durumunda, yaratıcılıktan söz edıle-mez.
Yaratıcıhgın Yapısal Unsurları
Bireye llişkin Faktörler- Bellrleyicl motlf, sü-leklı gelışme nıyelıdır. Öncelikli diger konular arasında meraklılık, açık likirlllik, alışkanlıklan gözderı geçirme alışkanlıgı. denenmemışı de-neyebilmek, olaylara iyimser yaklaşabilmek, gerçekçı özguven. uygun dozda hırs. zorluklar karşısında yılrnamak. yapıcı kuşkuculuk, bık-
madan usanmadan çalışabllmek, kavramlara uç boyutlu yaklaşabılmek. ayrıntılan kaçırma-mak ve belkl de en önemlis! yaralıalık derıen "serüven" den çok keyil alabılmek sayılabilir
Kişinin llke. söz, olgu, bilgi. yöntem ve yak-laşım dağarcığı. yaratıcıhgını kısıllamayacak zenginlikle olmalıdır; "Yaratıcı birey" ıle "ayaklı kulüphane" bırbırine kanşiırılmamalıdır. Arala-rmdakl krilik tark, bellektekı bilgilerin depolan-ma öncellkien, düzenleme bıçiml. gmplanma akılcılığı. erişim seçiciliği ve bütünleştirllme yak-laşımıdır.
Kültür Iklimine Yönellk Ûğeler- Yaratıcılık poıansıyelinin gerçeğe dönüşebilmesinde çok önemli blr kurum, ailedir. Yaratıcı düşüncenin lıresız gelışebilmesı için. aile kurumunda kalı-lımcı, etklleşimll ve paylasımcı bir ortam oluştu-rulmalı ve kesınnsız surdürUlmelidir Yaralıcılık heveslni ballalayan. şevk kıncı eleşlirılerden özenle kaçınılmalıdır. Çocukluk çagınm özelligi olan ve yaratıcılık bakımından da önem taşıyan "merak' kesinlıkie baskılanmamalıdır,
Işyerlerindekl örgütsel küftürün başlıca belir-levıcısı. yönelım stılıdir. "Otoriter" veya "başı-boş" bir yönetım yaklaşımı benimsenmemeli-dır. Böylece. çalışmalar yetennce motrve eclile-rek, gerek bireysel, gerekse kurumsal yaralıcılık kararlılıkla desteklenmiş ve tutarlılıkla ydnlendi-rllmiş olacaktır. Diger taraltan örgütlerde. bllgi-ye erişme ve geçmiş bırikimlere ulaşma şansı tanıyan bir fizik altyapı eksikstz hazırlanmalıdır.
52
Birzihin haritası çizmesi istenen kişilerin verdiği örneklerden biri,
biçiminde elc alınabilir. Beyin ı'ırtma-sı konusunda araşormalan olan Tony liuzan, biı uygulama strasında ortaya eıkan durumu jöyle özecliyor: "Lond-ra'nm kenat scmtlerinden birinde \;i-şayan, kafasuım çaıişmadığını düşii-ııcn ve bu düşünccsi öğretmcni tara-Fından pckiştrrilen scki/ yaşındaki hir çocuktan 'muttuluk' konusu üzerindc beyin fıronası yaparak, ona haar-latcıgı digcı kelimelcri yazması isten-di. Çocuk <»ıı kclimc ystzdıktan sonra, 'Daha Vazabilir mivımr' divc soıdıı. Olumlıı yanıt alınca. cok sayıda kcli-mc yazdı ve ürepıienin keyfiyle ener-ji ka/.anılı. onıruşıı dikleşci vc bağıra-rak 'Ben akıUıyım, bcn akıihvtm' de-ıli. .Sanırıııı okuldaki eğitiminde biı aks.ıma vardı."
T. Buzan'ın biı haska bcyin l'ırtı-nası uygulaması sırasındaki gözlemleri ise bu ııygutamanjn görüntülct için de yapdabUeceğini orraya koyuyor: "Ye tiskiıılerın katıldtgl bif semıiıcrde. ka-tıltmcılardao biıinin 5 yaşındaki oglu da \.mlı. l ygulamaya katılmayı çok iscediğj için, büyüklerin karşı çıkraala-nna rağmcn, katılmastna sonunda izin vcrildi. Bu küçttk, düşüncelerinin mcrkc/.inc bc\m görüntüsünü koydıı; çüakü vakııılarda lnı kelimcyi dıı\-muştu vc ttygtılamasını yüksek seslc yapıuayı sDrdürdil. 'BakaJım bcynimfe
Yaralıcı düşünceye ılişKııı deger, lutum ve davranışlar, temelde toplumsal kültüriin maya-ladığı hususlardır. Şöyle kı blr kulturun çok yu-cellllğl "yaratıcılık yapıları- sürecle'i- üıünleri" başka bır kültürde saçma bulunabılır Diger ta-raltarı. yaratıcılık, bazı külliirlerce dışlanabılıı dahası, engellenebilıı. Toplum. kalıpları zorla-yan, koşullanmaların dışına çıkabllen, gelenek-sel tavırlan soıgulayarı bıreylerı desteklemelı: erı azından, onlara hoşgörüyie yaklaşabilmelıdir,
oe yapıyor? A. eveı soru soruyoı ' Bundan soma bır soru işareti cı/dı. 'Bakalım beynimiz baska nclcr yapı-vmr \. c\ct arkadaşları var.' Bunıın ii/crınc birbirtni tutan iki el cı/di. Bc\ııııni/ başka nclcr yapıyorrouş? A, CYCt icşckkiir cdivor.' Bıınıııı ii/.erinc
katılmakta ve/veya oian değer ariınlmaktadıı. Yaın, yaratıcılık sürecinden süzülen orijinatlık. "rafıne edllerek" uygulanabillr kılınmakladır
Yukanda özetlenerı kademeler. birbirinden kesin çızgilerle ayrıiamaz. Bın bıtmeden diğeri başlayabillr. Bu fazların kesişmesı. örtüşmesı ve ıç ıçe geçmesi söz konusu olabillr. Sazen, evrelenn sırası değişebiiir. Zaman zama'n. sü-reç basamaklanndan bırısı. olagan sırasından başka bir dönemde tekrar devreye girebilir.
kflçiik biı zarl' resmı çizdi. 'l'eki. baş-k.ı nclci yapıyorr \. cvet anneyi ve babayı seviyor.' Bunu derken de kü-<,-iik biı kalp çîssdi
Beyin rj.ranası istet kelimelerle ıs-teı nörüıırüler ii/crinc vapılsın. kâgıda döküldiiğı'mdc kıiçük bir zihin harıta-sı oltışabilir ve bıı harita dallandırıla-rak geliştirilebllir,
Alrernatilli diisiincbilen. yatattCI ve problem çözebilen biı gençlik icin onlan, bciirli konuları öğrecip geri çe-kilen, bilgileri "hap" seklinde veren bir eğitirn sisteminin sınırhlıklarına bırakmamak. gelisriricı Ögretim cck-niklcnni öğrerim programlanntn içine /onınlıı ol.uak sokmak gerek. Kgitim verılıvor dcrkcn. kalıplanıııışlıkları beyinlcre zoda kabul ettirerek. zihin-sel gücün gelişimini durdurmamak gerek. Kgitimle. zibinsel gücün etkili kııllanılabilmesini ve geliştirilmesini sağlamak gerek Çocuklara ve gençli-!_'c zihnln kendi kendİsini a|ma becc-risini ka/aıulırmak gerck .,
/.nluiO/.cı Kııııu I lantjmanı: Scma ^ Ute
h.ıvn.lkliil
lı..... 1 ÇtaUtı & mÇı (ı I ! i. l.uıılml IWI
• , . ı • |W0
R,| ,i\l V" . . I I lımı
l ı'll l.rm ı i
Bir Süreç Olarak Yaratıcılık
Yaratcılık süreci. bir "zincirleme reaksiyon" biçiminde gelişmekledir:
a) Hazırlık Dönemi: Yaratıcı düşünceyı lelik-leyerı bir unsuria başlar. Bilgı edınrne. bunları llışkılendırme. larklı açılardan analizleme. yo-rumlama. değışık bıçımlerde sentezleme, de-gerlendirme. yeniden yorumlama biçiminde sürdürülen eikinlıklerdir.
b) "Kuluçka" Devıesi: Yaralıcı düşünce sü-recmin bu aşaması. ürunün "bılınç otesınde ol-guniaşmakta olduğu " kademedir Bilınç düze-ymde algılanmomakla beraber, yogun bır yara-tıcılık çabastnın sürmekte oldugu evredir.
c) "Evreka" Basamagı: Beyınde "şımşegın çaklıgı" andır. Hazıılık döneminde tohumu alı-lan. kuluçka evresınde -tarkırıa varmadan- ye-şeren yaratıcılık, bu fazda "birdenbtre" somut-laşır,
ı f-'ıfinasyon": Sürecın bu bölümünde, yaratıcılık ürününe kullanım/yararlanım degerı
Aynı zaman dllımınde birden çok konu üze-rinde çalışıldıgında, yaratıcılık süreçleri bırbirlerı ıle eikileşerek. dana da karmaşık bir lablo ser-gileyebilir, Sürecin ne kadar zaman alacağı. ki-şinin yaratıcılıgına ve konunun özelligine bağlı-dır. Kaldı ki. bireylerin yaratıcılık performansı. bellrgın bıçımde "dalgalanabılır*. Diğer bir de-yişle, "yaratıcılık ritnıi" zaman içinde artabilir veya azatabilir. Yaratıcılıkta gdrülen değişim, kl-şiye ve koşullara bağlı olan bir sürenin sonun-da yenıden eski uuzeyıne gelebllir.
Yaratıcılığı. bileyleyen de. körelten de eği-tımdir. Öte yandan, yaratıcılıgı geliştiren eğitiml -nitelik dokusuna bağlı olarak- destekleyen de. köstekleyen de, topiumsal ktiltür Ikilmidir.
Eğitim, "yapı-süreç-sonuç" yaklaşımı dog-rullusunda planlanır, uygulanır ve değerlendirilir-ken, bıreylerin ezber yetenegi değil. yaratıcılık kalıtesı esas alınmaiıdır Bu ise. özelde egilim tlcllerlnin, genelde loplumun "degişııTie ayak uydurabilme" rııyel ve becerisine bağlıdır..
K.....i' l'i'",
5.1
